Αυτός ο εντυπωσιακός και μακάβριος πίνακας του Alfred Rethel (Άλφρεντ Ρέτελ) τιτλοφορείται «Ο Θάνατος ως Βιολιστής» και αποτελεί μέρος της σειράς του «Ένας άλλος Χορός του Θανάτου» (Auch ein Totentanz).
Το έργο αποτελεί μια αλληγορία για την πρώτη εμφάνιση της χολέρας στο Παρίσι το 1832. Ακολουθεί μια ανάλυση των συμβολισμών και του ιστορικού πλαισίου:
1. Το Ιστορικό Πλαίσιο
Η χολέρα χτύπησε το Παρίσι το 1832, εν μέσω των εορτασμών του Καρναβαλιού. Η ασθένεια ήταν τρομακτική λόγω της ταχύτητάς της: άνθρωποι που χόρευαν σε χορούς μεταμφιεσμένων το βράδυ, πέθαιναν μέχρι το επόμενο πρωί. Ο Ρέτελ αναβιώνει τη μεσαιωνική παράδοση του Danse Macabre (Μακάβριος Χορός) για να περιγράψει αυτόν τον τρόμο.
2. Βασικοί Συμβολισμοί
Ο Θάνατος ως Μουσικός: Στο κέντρο δεσπόζει ένας σκελετός ντυμένος με μοναχικό σχήμα. Αντί για βιολί, κρατά ανθρώπινα οστά (ένα οστό ποδιού ως σώμα βιολιού και ένα οστό χεριού ως δοξάρι). Αυτό συμβολίζει ότι ο Θάνατος είναι αυτός που «δίνει τον ρυθμό» στον οποίο όλοι αναγκάζονται να χορέψουν.
Τα Θύματα: Στο πάτωμα κείτονται νεκροί άνθρωποι με ενδυμασίες καρναβαλιού (ένας γελωτοποιός, μια γυναίκα με ακριβά ρούχα). Αυτό υπογραμμίζει ότι ο θάνατος είναι ο «μεγάλος ισοπεδωτής» και δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα σε πλούσιους, φτωχούς ή γλεντζέδες.
Η Προσωποποίηση της Χολέρας: Στο βάθος, σε μια υπερυψωμένη εξέδρα, κάθεται μια σκοτεινή, καλυμμένη φιγούρα που κρατά ένα μαστίγιο. Αυτή είναι η προσωποποίηση της ίδιας της επιδημίας που επιβλέπει τη σκηνή.
Η Φυγή των Ζωντανών: Στα αριστερά, βλέπουμε τους ζωντανούς μουσικούς να τρέπονται σε φυγή έντρομοι, καθώς η δική τους μουσική αντικαταστάθηκε από τη μουσική της θνητότητας.
3. Καλλιτεχνικό Στυλ
Ο Ρέτελ επηρεάστηκε βαθύτατα από τον Γερμανό δάσκαλο της Αναγέννησης, Άλμπρεχτ Ντύρερ. Χρησιμοποιεί μια αισθητική που θυμίζει ξυλογραφία για να δώσει στο έργο έναν διαχρονικό και διδακτικό χαρακτήρα.
Το έργο λειτουργεί ως Memento Mori («Θυμήσου ότι θα πεθάνεις»), υπενθυμίζοντας στον θεατή την ευθραυστότητα της ανθρώπινης ζωής απέναντι στις δυνάμεις της φύσης.
4. Η Σύνδεση με το Παρίσι
Αν και ο Ρέτελ ήταν Γερμανός, η επιδημία του Παρισιού έγινε το σύμβολο της ευθραυστότητας του σύγχρονου αστικού πολιτισμού. Ο ποιητής Χάινριχ Χάινε είχε περιγράψει τότε πώς, εν μέσω της γιορτής, οι χορευτές ένιωθαν ξαφνικά ένα ρίγος και οι χαρούμενες μάσκες τους παραμορφώνονταν από τον πόνο. Αυτήν ακριβώς τη στιγμή της μετάβασης από τη διασκέδαση στον θάνατο αποτυπώνει ο πίνακας.Η τέχνη του 19ου αιώνα λειτούργησε συχνά ως καθρέφτης του συλλογικού φόβου απέναντι στις επιδημίες, καθώς η επιστήμη δεν είχε ακόμη τις απαντήσεις που έχουμε σήμερα. Η χολέρα, ειδικότερα, θεωρούνταν ο «δημοκρατικός θάνατος» γιατί δεν σταματούσε στις πύλες των παλατιών.
Ακολουθούν μερικοί τρόποι με τους οποίους οι καλλιτέχνες επηρεάστηκαν από τις επιδημίες:
1. Η Χολέρα ως "Τέρας" ή "Ξένος"
Πριν ανακαλυφθεί το βακτήριο από τον Robert Koch το 1883, οι άνθρωποι πίστευαν ότι η ασθένεια μεταδίδεται μέσω των «μιασμάτων» (κακού αέρα). Στην τέχνη και στις γελοιογραφίες της εποχής, η χολέρα απεικονιζόταν συχνά ως:
Ένας σκελετός με δρεπάνι που φοράει ανατολίτικα ρούχα (καθώς η νόσος ήρθε από την Ασία).
Μια τεράστια αόρατη σκιά που πνίγει την πόλη.
Ο Honoré Daumier, διάσημος Γάλλος γελοιογράφος, δημιούργησε καυστικά έργα που επέκριναν την αποτυχία της κυβέρνησης να προστατεύσει τους πολίτες, συνδέοντας την αρρώστια με την κοινωνική ανισότητα.
2. Η Άνοδος του Ρεαλισμού
Οι επιδημίες ανάγκασαν τους καλλιτέχνες να εγκαταλείψουν τις «ωραίες» και εξιδανικευμένες σκηνές. Άρχισαν να ζωγραφίζουν τη σκληρή πραγματικότητα:
Νοσοκομεία και άσυλα: Οι πίνακες άρχισαν να δείχνουν την εξαθλίωση, τις ουρές των ασθενών και την απόγνωση των γιατρών.
Το πένθος: Το θέμα του «θανάτου στο κρεβάτι» έγινε κεντρικό, εστιάζοντας στην ψυχολογική κατάσταση των επιζώντων.
3. Η Μεταγενέστερη Επίδραση (Έντβαρντ Μουνκ)
Αργότερα στον αιώνα, η προσωπική εμπειρία με την ασθένεια (φυματίωση και ισπανική γρίπη) γέννησε μερικά από τα πιο εμβληματικά έργα του εξπρεσιονισμού.
Ο Έντβαρντ Μουνκ έχασε τη μητέρα και την αδελφή του από φυματίωση, κάτι που οδήγησε σε έργα όπως «Το Άρρωστο Παιδί». Η τέχνη του δεν ήταν πια μια περιγραφή της νόσου, αλλά μια κραυγή για τον εσωτερικό πόνο που προκαλεί ο χαμός.
Γιατί μας γοητεύουν ακόμα αυτά τα έργα;
Αυτοί οι πίνακες, όπως αυτός του Rethel που είδαμε, μας θυμίζουν ότι παρά την τεχνολογική πρόοδο, η ανθρωπότητα παραμένει ευάλωτη. Η τέχνη εκείνης της εποχής δεν προσπαθούσε να καθησυχάσει, αλλά να δώσει μορφή στον φόβο για να μπορέσει ο κόσμος να τον διαχειριστεί.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου