 |
| Ο Απόλλωνας με τη λύρα του Ερμή |
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α: Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΥΜΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
Η Προέλευση και η Πατρότητα
Ο 4ος Ομηρικός Ύμνος (Εις Ερμήν) είναι ένας από τους 33 ύμνους που αποδίδονται παραδοσιακά στον Όμηρο, αν και η σύγχρονη φιλολογία δέχεται ότι γράφτηκαν από μεταγενέστερους επικούς ποιητές («Ομηρίδες»).
Χρονολόγηση: Το κείμενο τοποθετείται στον 6ο αιώνα π.Χ. (περίπου 520 π.Χ.), στην ύστερη αρχαϊκή περίοδο.
Γλώσσα: Είναι γραμμένος στην ομηρική διάλεκτο και σε δακτυλικό εξαμετρο, το μέτρο που
χρησιμοποιούνταν για να υμνηθούν οι θεοί σε μεγάλες θρησκευτικές γιορτές.Η Πηγή: Τα κείμενα αυτά διασώθηκαν μέσω της χειρόγραφης παράδοσης του Βυζαντίου και αποτελούν την πολυτιμότερη πηγή μας για τη μυθολογία της δημιουργίας των μουσικών οργάνων.
Η Θεολογική Σημασία
Ο Ύμνος δεν είναι απλώς μια ιστορία. Είναι η «Ληξιαρχική Πράξη Γέννησης» του Ερμή. Ο ποιητής θέλει να δικαιολογήσει πώς ο Ερμής, ένας θεός που γεννήθηκε από μια παράνομη ένωση του Δία με τη νύμφη Μαία μέσα σε μια σπηλιά, κατάφερε να γίνει ισότιμος των Ολυμπίων. Η απάντηση είναι μία: Μέσω της Τέχνης και της Εφεύρεσης. Η λύρα είναι το «διαβατήριο» του Ερμή για τον Όλυμπο.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β: ΤΟ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ ΚΕΙΜΕΝΟ, Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΙ Η ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΪΑ
Σε αυτό το κεφάλαιο, αναλύουμε τους στίχους που περιγράφουν τη στιγμή που η ύλη γίνεται πνεύμα. Ο Ερμής βρίσκει τη χελώνα και αμέσως αντιλαμβάνεται τη «μουσική της δυνατότητα».
1. Η Συνάντηση με τη Χελώνη (Στίχοι 24-38)
Πρωτότυπο:
ἔνθα χελώνην εὗρε, φρεσὶν προπάροιθε πυλάων βοσκομένην προπάροιθε δόμων ἐριθηλέα ποίην, σαῦλα ποσὶν βαίνουσαν: ἰδὼν δ᾽ ἐγέλασσε Διὸς γόνος ἀγλαὸς Ἑρμῆς, καί ῥ᾽ ἔπος ἐξερέαινε: "σύμβολον ἤδη μέγ᾽ ὄνησιμόν: οὐκ ὀνοτάζω. χαῖρε φυὴν ἐρόεσσα, χοροιτύπε, δαιτὸς ἑταίρη, ἀσπασίη προφάνηθι: πόθεν τόδε καλὸν ἄθυρμα, αἰόλον ὄστρακον ἑσσὶ χελώνη ὄρεσι ζώουσα; ἀλλ᾽ οἴσω σ᾽ εἰς δῶμα λαβών: ὄφελος τί μοι ἔσσῃ: οὐδ᾽ ἀτιμήσω: σὺ δέ με πρώτιστον ὀνήσεις. οἴκοι βέλτερον εἶναι, ἐπεὶ βλαβερὸν τὸ θύρηφιν. ἡ γὰρ ζώουσ᾽ ἔσσῃ πολυπήμονος ἀντιφάρμακον, ἢν δὲ θάνῃς, τότε κεν μάλα καλὸν ἀείδοις."
Μετάφραση: «Εκεί βρήκε μια χελώνα, μπροστά στις πύλες της σπηλιάς, να βόσκει το πλούσιο χορτάρι, περπατώντας λικνιστά. Την είδε ο λαμπρός γιος του Δία, ο Ερμής, και γέλασε, λέγοντας: "Να ένα σημάδι μεγάλης ωφέλειας, δεν το περιφρονώ! Χαίρε εσύ με την όμορφη μορφή, εσύ που θα χτυπάς τον ρυθμό στον χορό, σύντροφε του δείπνου, καλώς μας ήρθες! Από πού βρέθηκε αυτό το όμορφο παιχνίδι, αυτό το παρδαλό καβούκι, εσύ η χελώνα που ζεις στα βουνά; Θα σε πάρω μαζί μου στο σπίτι, κάτι θα κερδίσω από σένα. Δεν θα σε ατιμάσω, εσύ θα με ωφελήσεις πρώτη. Καλύτερα να είσαι μέσα, γιατί έξω παραμονεύει το κακό. Όσο ζεις θα είσαι προστασία από τα μάγια (αντιφάρμακον), μα αν πεθάνεις, τότε θα τραγουδάς υπέροχα".»
2. Η Τεχνική Διαδικασία (Στίχοι 41-51)
Εδώ ο ποιητής περιγράφει την κατασκευή με μια λεπτομέρεια που θυμίζει σύγχρονο σεμινάριο οργανοποιίας.
Πρωτότυπο:
ἔνθ᾽ ἀναπηλήσας γλυφάνῳ πολιοῖο σιδήρου αἰῶν᾽ ἐξετόρησεν ὀρεσκῴου χελώνης. [...] πήξε δ᾽ ἐν ἐλλεβόροισι ταμὼν δόνακας καλάμοιο, πειρήνας διὰ νῶτα διὰ ῥινοῖο χελώνης. ἀμφὶ δὲ δέρμα τάνυσσε βοὸς πραπίδεσσιν ἑῇσι, καὶ πήχεις ἐνέθηκ᾽, ἐπὶ δὲ ζυγὸν ἤραρεν ἀμφοῖν, ἑπτὰ δὲ συμφώνους ὀΐων ἐτανύσσατο χορδάς.
Μετάφραση: «Την αναποδογύρισε και με το γλυφάνο (σκαρπέλο) από γκρίζο σίδερο, άδειασε το περιεχόμενο της ορεινής χελώνας. [...] Έπειτα έκοψε καλάμια στο σωστό μέτρο και τα στερέωσε, τρυπώντας το καβούκι από τη μια μεριά ως την άλλη. Γύρω-γύρω τέντωσε δέρμα βοδιού με τη μεγάλη του σοφία (πραπίδεσσιν), έβαλε τους βραχίονες (πήχεις) και προσάρμοσε πάνω τους τον ζυγό (τη γέφυρα), και τέντωσε επτά χορδές από έντερο προβάτου που ηχούν αρμονικά.»
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ: Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ "ΑΝΤΙΦΑΡΜΑΚΟΥ" ΚΑΙ Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ
Γιατί ο Ερμής αποκαλεί τη λύρα «αντιφάρμακον»; Αυτή η λέξη είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε τη θέση της μουσικής στην αρχαιότητα.
1. Η Μουσική ως Θεραπεία
Στην αρχαία Ελλάδα, το «φάρμακον» είχε διπλή σημασία: ήταν το δηλητήριο αλλά και η θεραπεία. Η λύρα είναι το «αντι-φάρμακο» ενάντια στα δεινά της ζωής, την οργή και τη μελαγχολία.
Η Απόδειξη: Όταν ο Απόλλων ακούει τη λύρα, ο Ύμνος λέει ότι «γέλασε από χαρά και ο γλυκός ήχος του πήρε την καρδιά». Η μουσική λειτούργησε ως φάρμακο που γιάτρεψε τον θυμό του θεού.
2. Η "Πραπίδεσσιν" (Η Διάνοια)
Ο ποιητής χρησιμοποιεί τη λέξη "πραπίδεσσιν" για να περιγράψει τον τρόπο που ο Ερμής τέντωσε το δέρμα. Οι "πραπίδες" στην αρχαία γλώσσα είναι το διάφραγμα, το μέρος όπου πίστευαν ότι κατοικεί η νόηση και η ψυχή.
Συμπέρασμα: Η οργανοποιία δεν είναι απλή χειρωνακτική εργασία. Είναι μια πνευματική λειτουργία όπου ο δημιουργός εμφυσά ένα κομμάτι της ψυχής του στο αντικείμενο.
3. Η Παγκόσμια Επιρροή
Ο 4ος Ομηρικός Ύμνος καθόρισε τον τρόπο που βλέπουμε τη μουσική μέχρι σήμερα:
Η Επτάχορδη Κλίμακα: Η επιλογή των επτά χορδών από τον Ερμή έγινε ο κανόνας για τη δυτική μουσική θεωρία.
Η Συμφιλίωση: Ο Ύμνος διδάσκει ότι η τέχνη είναι το μοναδικό μέσο που μπορεί να σταματήσει μια σύγκρουση. Ο Ερμής (ο κλέφτης) και ο Απόλλων (το θύμα) γίνονται αδελφικοί φίλοι μέσω μιας μελωδίας.
Επίλογος για το Αρχείο
Ο Ύμνος στον Ερμή είναι η υπενθύμιση ότι η μουσική είναι η «φωνή» που δίνουμε στη σιωπή της φύσης. Όπως η χελώνα έπρεπε να «πεθάνει» για να τραγουδήσει αιώνια, έτσι και η ύλη πρέπει να μεταμορφωθεί από το ανθρώπινο χέρι για να αγγίξει το θείο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ:
ALLEN, T. W. & SIKES, E. E. (1904). The Homeric Hymns. Macmillan.
WEST, M. L. (2003). Homeric Hymns, Homeric Apocrypha, Lives of Homer. Loeb Classical Library.
ΚΑΚΡΙΔΗΣ, Ι. Θ. Ελληνική Μυθολογία: Οι Θεοί. Εκδοτική Αθηνών.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου