4.14 ΟΙ ΣΕΙΡΗΝΕΣ: Ο ΗΧΟΣ ΠΟΥ ΣΚΟΤΩΝΕΙ
Στην ελληνική μυθολογία, οι Σειρήνες ήταν θηλυκές θεότητες (αρχικά με σώμα πουλιού και κεφάλι γυναίκας) που κατοικούσαν σε ένα νησί γεμάτο από τα οστά των θυμάτων τους.
Το Θανάσιμο Άσμα: Η δύναμή τους δεν βρισκόταν στα όπλα, αλλά στη φωνή. Το τραγούδι τους ήταν τόσο θεσπέσιο, που όποιος το άκουγε έχανε τη θέλησή του, ξεχνούσε την πατρίδα του και έμενε εκεί μέχρι να πεθάνει από την πείνα, ακούγοντάς τες.
Οδυσσέας και Σειρήνες: Ο μόνος που άκουσε το τραγούδι τους και επέζησε ήταν ο Οδυσσέας. Ακολούθησε τη συμβουλή της Κίρκης: έφραξε τα αυτιά των συντρόφων του με κερί και ζήτησε να τον δέσουν στο κατάρτι. Αυτή η εικόνα συμβολίζει τη λογική (τα δεσμά) που προσπαθεί να δαμάσει το πάθος της μουσικής.
Ορφέας εναντίον Σειρήνων: Στην Αργοναυτική εκστρατεία, ο Ορφέας έσωσε το πλήρωμα παίζοντας τη λύρα του τόσο δυνατά και όμορφα, που «σκέπασε» το τραγούδι των Σειρήνων. Η τέχνη νίκησε τη μαγεία.
4.15 Ο ΤΡΑΓΟΠΟΔΑΡΟΣ ΠΑΝ: Ο ΗΧΟΣ ΤΗΣ ΑΓΡΙΑΣ ΦΥΣΗΣ
Ο Πάνας ήταν ο θεός των δασών, των βοσκών και του ενστίκτου. Η μουσική του δεν ήταν η οργανωμένη μουσική των πόλεων, αλλά ο ήχος του ανέμου στα καλάμια.
Η Σύριγξ (Φλάουτο του Πανός): Ο μύθος λέει ότι ο Πάνας κυνήγησε τη νύμφη Σύριγγα. Εκείνη, για να γλυτώσει, μεταμορφώθηκε σε καλάμι στις όχθες του ποταμού Λάδωνα. Ο Πάνας, απαρηγόρητος, έκοψε μερικά καλάμια διαφορετικού μήκους, τα ένωσε με κερί και έφτιαξε το όργανο που πήρε το όνομά της.
Ο "Πανικός": Ο Πάνας μπορούσε με μια κραυγή ή έναν απότομο ήχο του αυλού του να προκαλέσει ξαφνικό, παράλογο φόβο στα πλήθη. Από εδώ προέρχεται η λέξη πανικός.
Απόλλων εναντίον Πανός: Στον περίφημο μουσικό διαγωνισμό τους, ο Πάνας έπαιξε τη σύριγγα και ο Απόλλων τη λύρα. Ο Τμώλος (το βουνό-κριτής) έδωσε τη νίκη στον Απόλλωνα, κρίνοντας ότι η λύρα (το πνεύμα) είναι ανώτερη από τον αυλό (το ένστικτο). Ο μόνος που διαφώνησε ήταν ο βασιλιάς Μίδας, στον οποίο ο Απόλλων έβγαλε αυτιά γαϊδάρου για την «αμουσία» του.
4.16 Η ΔΙΑΠΑΛΗ: ΛΥΡΑ VS ΑΥΛΟΣ
Αυτοί οι δύο μύθοι εκπροσωπούν τη μεγάλη σύγκρουση στην ελληνική σκέψη:
| Σύμβολο | Θεότητα | Χαρακτήρας Μουσικής | Επίδραση |
| Λύρα | Απόλλων | Λογική, Τάξη, Μέτρο | Γαλήνη, Σκέψη |
| Αυλός / Σύριγξ | Πάν / Διόνυσος | Ένστικτο, Πάθος, Έκσταση | Ενθουσιασμός, Πανικός |
4.20 Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΩΣ «ΜΟΥΣΙΚΟ ΔΡΑΜΑ»
Η λέξη Τραγωδία ετυμολογείται από το «τράγων ωδή» (το τραγούδι των τράγων), γεγονός που μαρτυρά τις διονυσιακές και μουσικές της ρίζες.
Ο Λόγος ως Μελωδία: Οι ηθοποιοί δεν μιλούσαν πάντα όπως στο σύγχρονο θέατρο. Υπήρχε η «καταλογή» (απλή απαγγελία), το «παρακαταλογή» (απαγγελία με μουσική υπόκρουση, κάτι σαν το σημερινό recitativo) και τα «μέλη» (καθαρό τραγούδι).
Οι Μονωδίες: Σε στιγμές μεγάλης κορύφωσης του δράματος, ο πρωταγωνιστής τραγουδούσε μόνος του (μονωδία) ή σε διάλογο με τον Χορό (κομμός), εκφράζοντας βαθύτατο πόνο ή έκσταση.
4.21 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ
Ο Χορός ήταν η καρδιά της μουσικής στο θέατρο. Αποτελούνταν από 12 ή 15 μέλη στην τραγωδία και 24 στην κωμωδία.
Τα Στάσιμα: Ήταν τα λυρικά τραγούδια που εκτελούσε ο Χορός ανάμεσα στα επεισόδια. Ο Χορός τραγουδούσε και ταυτόχρονα εκτελούσε σύνθετες χορευτικές κινήσεις στην Ορχήστρα (τον κυκλικό χώρο μπροστά από τη σκηνή).
Η Αντιφωνία: Τα τραγούδια του Χορού χωρίζονταν σε Στροφή, Αντιστροφή και Επωδό. Η ομάδα του Χορού χωριζόταν στα δύο και τραγουδούσαν εναλλάξ, κινούμενοι προς τη μία και μετά προς την άλλη κατεύθυνση.
Ο Ρυθμός: Ο ρυθμός της μουσικής άλλαζε ανάλογα με το συναίσθημα: από τον αργό και βαρύ «δώριο» ρυθμό στον γρήγορο και αναστατωμένο «τροχαϊκό».
4.22 ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΣΚΗΝΗΣ
Το θέατρο ήταν ο κατεξοχήν χώρος του Αυλού, του οργάνου που συνδέεται με τον Διόνυσο.
Ο Αυλητής: Καθόταν πάντα σε περίοπτη θέση στην ορχήστρα, συχνά πάνω στα σκαλιά του βωμού (θυμέλη). Φορούσε επίσημη στολή και τη «φορβειά» (έναν δερμάτινο ιμάντα στο πρόσωπο για να ελέγχει την πίεση του αέρα).
Σπάνια Χρήση Έγχορδων: Η λύρα και η κιθάρα χρησιμοποιούνταν σπάνια στο θέατρο, κυρίως όταν το έργο απαιτούσε την παρουσία του ίδιου του Απόλλωνα ή του Ορφέα στη σκηνή.
Κρουστά: Στην κωμωδία και στα σατυρικά δράματα χρησιμοποιούνταν κύμβαλα και τύμπανα για να τονίσουν τον θορυβώδη και εύθυμο χαρακτήρα των έργων.
4.23 Η ΚΑΘΑΡΣΙΣ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Ο Αριστοτέλης όρισε την Κάθαρση ως τον τελικό σκοπό της τραγωδίας: ο θεατής, μέσω του «ελέου» (οίκτου) και του «φόβου», λυτρώνεται από τα πάθη του.
Η μουσική έπαιζε καθοριστικό ρόλο σε αυτό. Ο ήχος του αυλού και οι ρυθμοί του Χορού προετοίμαζαν την ψυχή του θεατή να δεχτεί το τραγικό γεγονός και να φτάσει στην πνευματική ανακούφιση.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ: ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΔΡΑΜΑ
| Μέρος του Δράματος | Μουσικό Στοιχείο | Εκτελεστής |
| Πάροδος | Τραγούδι εισόδου | Χορός |
| Επεισόδιο | Διάλογος / Παρακαταλογή | Ηθοποιοί |
| Στάσιμο | Τραγούδι & Χορός | Χορός |
| Έξοδος | Τραγούδι αποχώρησης | Χορός |
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Το αρχαίο θέατρο ήταν μια «ηχητική εμπειρία». Οι θεατές δεν πήγαιναν μόνο για να «δουν» (θεώμαι), αλλά και για να «ακούσουν». Αυτή η παράδοση της μουσικής δραματουργίας είναι που οδήγησε αιώνες μετά στη γέννηση της Όπερας στην Ιταλία.Στην αρχαία ελληνική τραγωδία και κωμωδία, η Μάσκα (το πρόσωπον) δεν ήταν μόνο ένα διακοσμητικό στοιχείο ή ένα μέσο μεταμφίεσης. Ήταν ένα εξελιγμένο ακουστικό εργαλείο, ένας πρόδρομος του σύγχρονου ηχείου.
4.24 Η ΜΑΣΚΑ ΩΣ ΦΥΣΙΚΟΣ ΕΝΙΣΧΥΤΗΣ ΗΧΟΥ
Στα τεράστια αρχαία θέατρα (όπως της Επιδαύρου), όπου οι θεατές έφταναν τις 14.000, ο ηθοποιός έπρεπε να ακούγεται μέχρι την τελευταία σειρά.
Το Σχήμα του Στόματος: Οι μάσκες είχαν ένα πολύ χαρακτηριστικό, μεγάλο και ανοιχτό άνοιγμα στο στόμα. Το σχήμα αυτό λειτουργούσε ως χωνί (τηλεβόας), συγκεντρώνοντας την ενέργεια της φωνής και στέλνοντάς την με μεγαλύτερη κατεύθυνση και ένταση προς το κοινό.
Αντήχηση: Το κενό ανάμεσα στο πρόσωπο του ηθοποιού και το εσωτερικό της μάσκας δημιουργούσε έναν μικρό θάλαμο αντήχησης. Αυτό έδινε στη φωνή έναν πιο βαθύ, επιβλητικό και «θεϊκό» τόνο, απαραίτητο για τους ρόλους των βασιλιάδων και των θεών.
4.25 ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
Οι μάσκες ήταν ελαφριές για να επιτρέπουν την κίνηση, αλλά αρκετά στιβαρές για να διατηρούν το σχήμα τους:
Υλικά: Κατασκευάζονταν από λινό ύφασμα εμποτισμένο με γύψο, ξύλο ή φελλό.
Επικάλυψη: Ζωγραφίζονταν με έντονα χρώματα και συχνά προστίθεντο μαλλιά από ζώα (για τα γένια και την κόμη).
Εξειδίκευση: Υπήρχαν ειδικοί τεχνίτες, οι «σκευοποιοί», που κατασκεύαζαν τις μάσκες ανάλογα με τον χαρακτήρα (π.χ. ο Τυφλός Οιδίποδας είχε διαφορετική μάσκα από τον Κρέοντα).
4.26 Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΡΥΘΜΟ
Η μάσκα επέβαλε στον ηθοποιό μια συγκεκριμένη φωνητική τεχνική:
Σταθερότητα: Επειδή το πρόσωπο ήταν καλυμμένο, ο ηθοποιός δεν μπορούσε να βασιστεί σε εκφράσεις (μορφασμούς). Έπρεπε να εκφράσει τα πάντα μέσω της μουσικότητας της φωνής του και των χειρονομιών του.
Ρυθμική Απαγγελία: Η μάσκα βοηθούσε τον ηθοποιό να διατηρεί τον ρυθμό της μουσικής του αυλού, καθώς η φωνή γινόταν πιο «μεταλλική» και ευδιάκριτη πάνω από τη μελωδία.
Πολυπροσωπία: Ένας μόνο ηθοποιός μπορούσε να παίξει πολλούς ρόλους (ακόμα και γυναικείους), αλλάζοντας απλώς μάσκα. Η αλλαγή της μάσκας σήμαινε συχνά και αλλαγή στον μουσικό τρόπο (κλίμακα) που τραγουδούσε ο ηθοποιός.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ: Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΜΑΣΚΑΣ
Λειτουργία Αποτέλεσμα Ακουστική Ενίσχυση της έντασης της φωνής (σαν ηχείο). Οπτική Καθιέρωση του χαρακτήρα (βασιλιάς, δούλος, γυναίκα). Ψυχολογική Δημιουργία δέους και απόστασης από την καθημερινότητα. Μουσική Συγχρονισμός με τον αυλό μέσω καθαρότερης άρθρωσης. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Η μάσκα ήταν η «γέφυρα» ανάμεσα στον άνθρωπο και τον ρόλο. Ήταν ένα εργαλείο που μετέτρεπε τον απλό λόγο σε μουσικό γεγονός, ικανό να συγκινήσει χιλιάδες ανθρώπους ταυτόχρονα.Στην Αρχαία Ελλάδα, οι μουσικοί και οι ηθοποιοί δεν ήταν απλώς καλλιτέχνες, αλλά δημόσια πρόσωπα με τεράστια αίγλη, συχνά εφάμιλλη των σημερινών «αστέρων» της μουσικής και του κινηματογράφου. Μάλιστα, οι κορυφαίοι από αυτούς απολάμβαναν φορολογικές απαλλαγές και ελεύθερη μετακίνηση ακόμη και σε περιόδους πολέμου.
4.27 ΓΝΩΣΤΟΙ ΜΟΥΣΙΚΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ
Οι μουσικοί χωρίζονταν σε Κιθαρωδούς (τραγουδούσαν παίζοντας κιθάρα) και Αυλητές.
Τέρπανδρος ο Λέσβιος (7ος αι. π.Χ.): Θεωρείται ο «πατέρας» της ελληνικής μουσικής. Ήταν αυτός που πρόσθεσε τις 7 χορδές στη λύρα (αντί για 4) και ίδρυσε την πρώτη μουσική σχολή στη Σπάρτη.
Σακάδας ο Αργείος (6ος αι. π.Χ.): Ο διασημότερος αυλητής της αρχαιότητας. Νίκησε τρεις συνεχόμενες φορές στα Πύθια. Έγινε θρύλος γιατί συνέθεσε τον «Πυθικό Νόμο», το πρώτο δείγμα προγραμματικής μουσικής (περιέγραφε με τον αυλό τη μάχη του Απόλλωνα με τον δράκοντα Πύθωνα).
Τιμόθεος ο Μιλήσιος (5ος αι. π.Χ.): Ο «επαναστάτης» της μουσικής. Πρόσθεσε ακόμη περισσότερες χορδές στη λύρα (έφτασε τις 11) και εισήγαγε τολμηρές μετατροπές στις κλίμακες. Αν και στην αρχή τον αποδοκίμασαν για την καινοτομία του, ο Ευριπίδης τον στήριξε και έγινε ο πιο ακριβοπληρωμένος μουσικός της εποχής του.
Πρόνομος ο Θηβαίος: Ο άνθρωπος που τελειοποίησε τον αυλό. Πριν από αυτόν, οι αυλητές χρειάζονταν διαφορετικά όργανα για κάθε κλίμακα. Ο Πρόνομος επινόησε έναν αυλό με κινητούς δακτυλίους που μπορούσε να παίξει όλους τους «τρόπους» (κλίμακες).
4.28 ΓΝΩΣΤΟΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ
Στην αρχή, ο ίδιος ο ποιητής (π.χ. ο Αισχύλος) έπαιζε τους ρόλους. Αργότερα, η υποκριτική έγινε αυτόνομο επάγγελμα και οι ηθοποιοί ονομάζονταν «Τεχνίται του Διονύσου».
Θέσπις (6ος αι. π.Χ.): Ο πρώτος ηθοποιός στην ιστορία. Ήταν αυτός που βγήκε από τον Χορό και έκανε διάλογο μαζί του, γεννώντας το θέατρο. Από το όνομά του προέρχεται ο όρος Thespians στα αγγλικά για τους ηθοποιούς.
Πόλος ο Αιγινήτης: Ο «Στάνισλαβσκι» της αρχαιότητας. Λέγεται ότι για να παίξει τον ρόλο της Ηλέκτρας που θρηνεί τον Ορέστη, έφερε στη σκηνή την υδρία με τις στάχτες του δικού του πεθαμένου γιου, ώστε ο θρήνος του να είναι αληθινός.
Θεόδωρος: Διάσημος για τη φωνή του. Είχε την απαίτηση να βγαίνει πάντα πρώτος στη σκηνή, ώστε το κοινό να ακούει τη δική του φωνή πριν από οποιαδήποτε άλλη, για να μην τον επηρεάσει η χροιά των άλλων ηθοποιών.
Νεοπτόλεμος: Ένας από τους πιο ισχυρούς ηθοποιούς, φίλος του βασιλιά Φιλίππου Β' της Μακεδονίας. Χρησιμοποιούσε τη φήμη του για να εκτελεί και διπλωματικές αποστολές ανάμεσα στις πόλεις-κράτη.
4.29 Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΟΥΣ ΘΕΣΗ
Οι καλλιτέχνες αυτοί οργανώνονταν σε ισχυρά Σωματεία (Συνόδους).
Ασυλία: Μπορούσαν να ταξιδεύουν σε εχθρικές περιοχές χωρίς να κινδυνεύουν.
Ατέλεια: Συχνά δεν πλήρωναν φόρους ούτε υπηρετούσαν στον στρατό.
Αμοιβές: Οι κορυφαίοι κέρδιζαν τεράστια ποσά (τα «διδασκάλια») από τις χορηγίες των πλουσίων πολιτών.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΙΑΣΗΜΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ
Όνομα Ιδιότητα Γιατί έμεινε στην ιστορία; Τέρπανδρος Μουσικός Επτάχορδη Λύρα. Σακάδας Αυλητής Περιγραφική μουσική (μάχη με Πύθωνα). Θέσπις Ηθοποιός Ο πρώτος ηθοποιός (πρωταγωνιστής). Πόλος Ηθοποιός Κορυφαία δραματική ερμηνεία. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Οι προσωπικότητες αυτές μετέτρεψαν τη μουσική και το θέατρο από τελετουργία σε Υψηλή Τέχνη. Ήταν οι πρώτοι που απέδειξαν ότι ένας καλλιτέχνης μπορεί να επηρεάσει την πολιτική και την κοινωνία μόνο με το ταλέντο του.
.jpeg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου