ΚΕΦΑΛΑΙΟ19: Ο ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ (19ος ΑΙΩΝΑΣ)

 Καθώς ο 19ος αιώνας ανέτελλε, η Ευρώπη βρισκόταν σε μια δίνη κοινωνικών και πολιτικών ανακατατάξεων που άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβανόταν τον εαυτό του και τον κόσμο. Η εποχή του Ρομαντισμού ήρθε ως μια φλογερή αντίδραση στον ορθολογισμό του

Διαφωτισμού και την αυστηρή πειθαρχία του Κλασικισμού. Η μουσική έπαψε να είναι μια αναζήτηση της αντικειμενικής ομορφιάς και της συμμετρίας και μετατράπηκε στο απόλυτο όχημα για την έκφραση του υποκειμενικού, του φανταστικού και του απείρου. Για τον ρομαντικό καλλιτέχνη, το συναίσθημα ήταν η μόνη αλήθεια και η μουσική, ως η πιο αφηρημένη από όλες τις τέχνες, θεωρήθηκε η ιδανική γλώσσα για να περιγράψει το ανείπωτο, το όνειρο, τον έρωτα, αλλά και τον τρόμο μπροστά στο μεγαλείο της φύσης.

Η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από τη διεύρυνση όλων των ορίων. Οι ορχήστρες μεγάλωσαν σε όγκο και ποικιλία οργάνων, οι αρμονίες έγιναν πιο τολμηρές και οι μουσικές φόρμες πιο ελεύθερες, υπηρετώντας πλέον την ποιητική ιδέα και όχι το αντίστροφο. Εμφανίστηκε η προγραμματική μουσική, δηλαδή η μουσική που επιδιώκει να αφηγηθεί μια ιστορία ή να περιγράψει μια συγκεκριμένη εικόνα, όπως συμβαίνει στα συμφωνικά ποιήματα του FRANZ LISZT ή στη «Φανταστική Συμφωνία» του HECTOR BERLIOZ. Ταυτόχρονα, το πιάνο έγινε ο απόλυτος πρωταγωνιστής της εποχής, λειτουργώντας ως ένας «προσωπικός εξομολογητής» στα σαλόνια των αστών. Μέσα από τα έργα του FRÉDÉRIC CHOPIN, το πιάνο απέκτησε μια ποιητική, σχεδόν ανθρώπινη φωνή, ενώ στα χέρια του LISZT μετατράπηκε σε μια ολόκληρη ορχήστρα που αναδείκνυε την υπερβατική δεξιοτεχνία του εκτελεστή.

Μια από τις πιο σημαντικές καινοτομίες του Ρομαντισμού ήταν η ανάπτυξη του γερμανικού Lied, του έντεχνου τραγουδιού για φωνή και πιάνο. Ο FRANZ SCHUBERT κατάφερε να ενώσει την ποίηση με τη μουσική σε μια αδιάσπαστη ενότητα, όπου το πιάνο δεν ήταν πια ένας απλός συνοδός, αλλά ένας ενεργός αφηγητής που ζωγράφιζε το περιβάλλον και την ψυχολογική κατάσταση του ήρωα. Αυτή η στροφή προς το εσωτερικό τοπίο συνεχίστηκε από συνθέτες όπως ο ROBERT SCHUMANN, ο οποίος εστίασε στη δυαδικότητα της ανθρώπινης φύσης και στη σύνδεση της μουσικής με τη λογοτεχνία. Στον αντίποδα αυτής της εσωστρέφειας, η όπερα γνώρισε μια νέα χρυσή εποχή. Στην Ιταλία, ο GIUSEPPE VERDI έφερε στο προσκήνιο το δράμα του απλού ανθρώπου και τους εθνικούς πόθους για ελευθερία, ενώ στη Γερμανία ο RICHARD WAGNER οραματίστηκε το «Συνολικό Έργο Τέχνης» (Gesamtkunstwerk), μια ένωση μουσικής, ποίησης, θεάτρου και εικαστικών που θα οδηγούσε τον θεατή σε μια κατάσταση θρησκευτικής έκστασης.

Καθώς ο αιώνας προχωρούσε, ο Ρομαντισμός άρχισε να αποκτά έντονο εθνικό χρώμα. Οι συνθέτες άρχισαν να αναζητούν την έμπνευσή τους στις παραδόσεις, τους θρύλους και τους χορούς των πατρίδων τους, δημιουργώντας τις λεγόμενες Εθνικές Σχολές. Στη Ρωσία, η «Ομάδα των Πέντε» με πρωτεργάτη τον MODEST MUSSORGSKY, στη Σκανδιναβία ο EDVARD GRIEG και στην Τσεχία ο BEDŘICH SMETANA και ο ANTONÍN DVOŘÁK, ενσωμάτωσαν λαϊκά στοιχεία στη λόγια μουσική, δίνοντάς της μια νέα, ωμή και αυθεντική δύναμη. Αυτή η τάση δεν ήταν μόνο μια καλλιτεχνική επιλογή, αλλά και μια πολιτική πράξη αυτοπροσδιορισμού των λαών απέναντι στην κυριαρχία της γερμανικής και ιταλικής παράδοσης. Η μουσική έγινε το λάβαρο της εθνικής ταυτότητας και της συλλογικής μνήμης.

Στο τέλος του 19ου αιώνα, ο Ρομαντισμός έφτασε σε μια κατάσταση «υπερφόρτωσης» με συνθέτες όπως ο JOHANNES BRAHMS, ο οποίος προσπάθησε να διασώσει τις κλασικές φόρμες μέσα στο ρομαντικό πλαίσιο, και τον GUSTAV MAHLER, του οποίου οι γιγαντιαίες συμφωνίες αντανακλούσαν την υπαρξιακή αγωνία του σύγχρονου ανθρώπου. Η αρμονία άρχισε να γίνεται τόσο σύνθετη που πλησίαζε τα όρια της κατάρρευσης, προαναγγέλλοντας τις ριζικές αλλαγές που θα έφερνε ο 20ος αιώνας. Ο Ρομαντισμός άφησε πίσω του μια κληρονομιά που δοξάζει την ατομικότητα και την ελευθερία της έκφρασης πάνω από κάθε κανόνα. Είναι η εποχή που μας έμαθε ότι η μουσική δεν είναι απλώς ένας συνδυασμός ήχων, αλλά ένας καθρέφτης της ψυχής μας, ικανός να αγγίξει το θείο και το δαιμονικό, το φως και το απόλυτο σκοτάδι, παραμένοντας μέχρι σήμερα η πιο αγαπημένη περίοδος του παγκόσμιου κοινού.