Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΠΕΡΣΙΑΣ: Ο ΗΧΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

ΜΕΡΟΣ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ, ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΪΣΛΑΜΙΚΕΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΕΣ.

ΤΟΜΟΣ Α': ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑ ΣΤΟΥΣ ΣΑΣΣΑΝΙΔΕΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ ΚΑΙ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΟΦΩΝΙΑΣ

Η περσική μουσική δεν είναι απλώς ένα ακουστικό φαινόμενο. Είναι μια γεωγραφία της ψυχής, αποτυπωμένη σε συχνότητες. Για να κατανοήσει κανείς το βάθος αυτού του πολιτισμού, πρέπει πρώτα να ξεχάσει τη δυτική αντίληψη περί μουσικής. Στη Δύση, η μουσική χτίζεται κάθετα, μέσω της αρμονίας και της συγχορδίας. Στην Περσία, η μουσική αναπτύσσεται οριζόντια, μέσω της μελωδίας και του

μικροτονίου. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα κτίριο και ένα ποτάμι.

Η Περσία, το σημερινό Ιράν, υπήρξε το σταυροδρόμι των πολιτισμών. Από εδώ πέρασαν ο Δρόμος του Μεταξιού, οι στρατιές του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τα καραβάνια των Αράβων και οι ορδές των Μογγόλων. Κάθε ένας από αυτούς άφησε το αποτύπωμά του, αλλά η περσική μουσική, σαν ένα αόρατο πλέγμα, κατάφερε να απορροφήσει τις επιρροές και να τις μετασχηματίσει σε κάτι μοναδικά περσικό. Αυτή η ικανότητα αφομοίωσης, χωρίς απώλεια της ταυτότητας, είναι το πρώτο κλειδί για την κατανόηση της διάρκειας αυτού του ήχου.

Η βάση της περσικής μουσικής είναι η μονοφωνία. Αυτό όμως δεν σημαίνει απλότητα. Αντίθετα, η έλλειψη αρμονίας επέτρεψε στους Πέρσες μουσικούς να εστιάσουν σε μια απίστευτη λεπτομέρεια στη μελωδική γραμμή. Η χρήση των τεταρτημορίων του τόνου (τα λεγόμενα koron και sori), που δεν υπάρχουν στο δυτικό πιάνο, προσδίδει στη μουσική μια εκφραστικότητα που πλησιάζει την ανθρώπινη ομιλία. Ο μουσικός δεν παίζει απλώς νότες· "μιλάει" μέσω του οργάνου.

Ι. Η ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ: ΤΟ SHAHNAMEH ΚΑΙ Η ΘΕΟΓΟΝΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ

Η ιστορία της περσικής μουσικής δεν ξεκινά με αρχαιολογικά ευρήματα, αλλά με μύθους. Στο μεγάλο έπος της Περσίας, το Shahnameh (Το Βιβλίο των Βασιλέων) του Φερντοσί, η μουσική κατέχει κεντρική θέση. Δεν είναι απλώς διασκέδαση, αλλά ένα εργαλείο εξουσίας, μαγείας και επικοινωνίας με το θείο.

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΤΖΑΜΣΙΝΤ ΚΑΙ Ο ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΗΧΩΝ Σύμφωνα με το μύθο, ο βασιλιάς Τζαμσίντ, ο τέταρτος βασιλιάς της Πισδαδιανής δυναστείας, ήταν εκείνος που έφερε τον πολιτισμό στους ανθρώπους. Χώρισε την κοινωνία σε τέσσερις τάξεις (ιερείς, πολεμιστές, γεωργούς και τεχνίτες) και για κάθε τάξη δημιούργησε έναν συγκεκριμένο τύπο μουσικής. Για τους ιερείς δημιούργησε τους θρησκευτικούς ύμνους, για τους πολεμιστές τα εμβατήρια και για τους τεχνίτες τα τραγούδια της δουλειάς.

Ο Φερντοσί γράφει: "Και ο Τζαμσίντ, με τη σοφία του, χώρισε τον αέρα σε συχνότητες. Γιατί γνώριζε πως ο ήχος που ταιριάζει στον πολεμιστή, θα έκανε τον ιερέα να ξεχάσει την προσευχή του, και ο ήχος της προσευχής, θα έκανε το σπαθί του πολεμιστή να λυγίσει."

Αυτός ο μύθος είναι εξαιρετικά σημαντικός, διότι δείχνει ότι από την αυγή του περσικού πολιτισμού, υπήρχε η συνείδηση ότι η μουσική έχει συγκεκριμένη ψυχολογική και κοινωνική επίδραση. Δεν είναι ένας "ουδέτερος" ήχος, αλλά ένα εργαλείο διαμόρφωσης της πραγματικότητας.

ΙΙ. Η ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΑΜΙΤΕΣ (3000 - 1500 π.Χ.)

Η αρχαιολογία επιβεβαιώνει τους μύθους. Στις ανασκαφές στα Σούσα, μια από τις αρχαιότερες πόλεις του κόσμου, έχουν βρεθεί ειδώλια που χρονολογούνται από το 2500 π.Χ. και απεικονίζουν μουσικούς. Αυτά τα ειδώλια δείχνουν γυναίκες να κρατούν έγχορδα όργανα που μοιάζουν με άρπες και λαούτα.

Η περίοδος των Ελαμιτών είναι κρίσιμη, διότι εδώ βλέπουμε την πρώτη συστηματοποίηση των οργάνων. Τα όργανα χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:

1. Έγχορδα: Άρπες (Chang) και λύρες.

2. Πνευστά: Φλάουτα από καλάμι.

3. Κρουστά: Τύμπανα και κύμβαλα.

Αυτή η τριάδα οργάνων θα παραμείνει η βάση της περσικής ορχήστρας για χιλιάδες χρόνια. Οι Ελαμίτες χρησιμοποιούσαν τη μουσική κυρίως σε θρησκευτικές τελετές, συνδέοντας τον ήχο με τη λατρεία των θεών τους.

ΙΙΙ. Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΩΝ ΑΧΑΙΜΕΝΙΔΩΝ (550 - 330 π.Χ.): Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

Όταν ο Κύρος ο Μέγας ίδρυσε την Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία, η μουσική απέκτησε νέα, πολιτική διάσταση. Η Περσία έγινε η πρώτη παγκόσμια υπερδύναμη και η μουσική έπρεπε να αντικατοπτρίζει αυτό το μεγαλείο.

Στην αυλή της Περσέπολης, η μουσική χωρίστηκε σε τρεις επίσημες κατηγορίες:

• Musiqi-e Razmi (Πολεμική Μουσική): Χρησιμοποιούνταν για να δίνει ρυθμό στο βάδισμα του στρατού, να δίνει σήματα μάχης και να τρομοκρατεί τον εχθρό. Το κύριο όργανο ήταν το "Karna", μια γιγαντιαία χάλκινη σάλπιγγα που ο ήχος της ακουγόταν σε απόσταση χιλιομέτρων.

• Musiqi-e Bazmi (Ψυχαγωγική Μουσική): Παιζόταν στα βασιλικά συμπόσια. Ήταν πιο εκλεπτυσμένη, με χρήση άρπας και φλάουτου, και συνοδευόταν από τραγούδι και χορό.

• Musiqi-e Mazhabi (Θρησκευτική Μουσική): Συνδεδεμένη με τον Ζωροαστρισμό, την επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας. Οι ιερείς (Magi) απάγγελλαν τους ύμνους του Ζωροάστρη (Gathas) με μια συγκεκριμένη μελωδική γραμμή, που θεωρούνταν ότι έχει θεραπευτικές ιδιότητες.

Ο Διάλογος του Δαρείου με τον Σαλπιγκτή: Στα χρονικά της εποχής αναφέρεται ένας διάλογος ανάμεσα στον βασιλιά Δαρείο και τον αρχισαλπιγκτή του, πριν από τη μάχη του Μαραθώνα: Δαρείος: "Γιατί, σαλπιγκτή, ο ήχος της σάλπιγγάς σου σήμερα ακούγεται σαν κλάμα και όχι σαν παιάνας;" Σαλπιγκτής: "Μεγαλειότατε, ο χαλκός της σάλπιγγας είναι ψυχρός, αλλά η πνοή μου είναι ζεστή από τον φόβο του θανάτου. Αν θέλετε ο ήχος να είναι θριαμβευτικός, πρέπει να μου δώσετε την υπόσχεση της νίκης."

Αυτός ο διάλογος δείχνει ότι ακόμα και στην πολεμική μουσική, η ψυχολογική κατάσταση του εκτελεστή ήταν καθοριστική για το αποτέλεσμα.

IV. Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΩΝ ΣΑΣΣΑΝΙΔΩΝ (224 - 651 μ.Χ.): Η ΧΡΥΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ

Η δυναστεία των Σασσανιδών αποτελεί το απόγειο της προισλαμικής περσικής μουσικής. Εδώ η μουσική παύει να είναι απλώς μια τέχνη και γίνεται μια επιστήμη. Οι Σασσανίδες βασιλείς, και ιδιαίτερα ο Χοσρόης Β' ο Παροβίζ (590-628 μ.Χ.), υπήρξαν τεράστιοι προστάτες των τεχνών. Στην αυλή του Χοσρόη, η μουσική κωδικοποιήθηκε και απέκτησε ένα ολοκληρωμένο θεωρητικό σύστημα.

ΟΙ ΕΦΤΑ ΤΡΟΠΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΤΡΙΑΝΤΑ ΜΕΛΩΔΙΕΣ Σε αυτή την περίοδο εμφανίζονται οι πρώτοι μεγάλοι θεωρητικοί της μουσικής, με σημαντικότερο τον θρυλικό Μπαρμπάντ (Barbad). Ο Μπαρμπάντ θεωρείται ο ιδρυτής του συστήματος που χρησιμοποιείται, σε μεγάλο βαθμό, μέχρι σήμερα. Επινόησε ένα σύστημα κλιμάκων που αντιστοιχούσαν στο ημερολόγιο:

1. 7 Βασιλικοί Τρόποι (Xosravani): Ένας για κάθε ημέρα της εβδομάδας, που αντιστοιχούσαν στους 7 πλανήτες.

2. 30 Παράγωγα (Lahn): Ένα για κάθε ημέρα του περσικού μήνα.

3. 360 Μελωδίες (Dastan): Μία για κάθε ημέρα του έτους (βάσει του τότε ημερολογίου).

Αυτή η σύνδεση της μουσικής με τον χρόνο και την αστρονομία είναι εξαιρετικά σημαντική. Για τους Πέρσες, η μουσική ήταν ένας τρόπος να εναρμονιστεί ο άνθρωπος με τους ρυθμούς του σύμπαντος. Κάθε μελωδία έπρεπε να παίζεται σε συγκεκριμένη ώρα της ημέρας και σε συγκεκριμένη εποχή του χρόνου για να έχει το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Ο Μύθος του "Shabdiz" Η πιο διάσημη ιστορία που αφορά τον Μπαρμπάντ είναι αυτή του θανάτου του αγαπημένου αλόγου του Χοσρόη, του "Shabdiz". Ο βασιλιάς αγαπούσε τόσο πολύ το άλογο, που είχε απειλήσει με θάνατο όποιον του έφερνε την είδηση του θανάτου του. Όταν το άλογο πέθανε, οι αυλικοί, έντρομοι, ζήτησαν τη βοήθεια του Μπαρμπάντ.

Ο Μπαρμπάντ, αντί να μιλήσει, πήρε το ούτι του και άρχισε να παίζει μια μελωδία τόσο θλιβερή, τόσο σπαρακτική, που ο βασιλιάς, συγκλονισμένος, αναφώνησε: "Μπαρμπάντ, η μουσική σου ακούγεται σαν να πέθανε ο Shabdiz!" Τότε ο Μπαρμπάντ σταμάτησε να παίζει και είπε: "Μεγαλειότατε, εσείς το είπατε, όχι εγώ."

Αυτή η ιστορία δείχνει τη δύναμη της μουσικής να μεταφέρει έννοιες και ειδήσεις που οι λέξεις δεν μπορούν. Η μουσική του Μπαρμπάντ δεν ήταν απλώς ήχος· ήταν μια γλώσσα.

V. ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΛΑΜΙΚΗΣ ΠΕΡΣΙΑΣ

Τα όργανα που αναπτύχθηκαν κατά την περίοδο των Σασσανιδών αποτελούν τους προγόνους των περισσότερων οργάνων της Εγγύς Ανατολής και της Ευρώπης.

• Το Ούτι (Barbat): Το "Barbat" (ο πρόγονος του αραβικού Oud και του ευρωπαϊκού Λαούτου) ήταν το κύριο όργανο της αυλής. Ο Μπαρμπάντ πήρε το όνομά του από αυτό το όργανο. Είχε τέσσερις χορδές και παιζόταν με πένα.

• Η Άρπα (Chang): Ένα πολυτελές όργανο, συνδεδεμένο με τη γυναικεία κομψότητα, που παιζόταν κυρίως στα βασιλικά συμπόσια.

• Το Φλάουτο (Ney): Ένα απλό καλάμινο φλάουτο, που χρησιμοποιούνταν τόσο στην αυλή όσο και στη λαϊκή μουσική.

• Το Τύμπανο (Tombak): Ένα ξύλινο τύμπανο σε σχήμα κυπέλλου, που κρατούσε τον ρυθμό.

Αυτή η περίοδος έθεσε τις βάσεις για όλη τη μετέπειτα εξέλιξη της περσικής μουσικής. Η έλευση του Ισλάμ θα φέρει ριζικές αλλαγές, αλλά ο πυρήνας του περσικού ήχου, όπως διαμορφώθηκε από τους Σασσανίδες, θα παραμείνει ζωντανός.Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 2, το οποίο αποτελεί την πιο κρίσιμη καμπή στην παγκόσμια μουσική ιστορία: τη στιγμή που η περσική ιδιοφυΐα συνάντησε την αραβική εξάπλωση, δημιουργώντας τον "Χρυσό Αιώνα" του Ισλάμ. Εδώ η μουσική παύει να είναι μόνο τέχνη και γίνεται μαθηματικά, ιατρική και αστρονομία.

ΤΟΜΟΣ Β': Η ΙΣΛΑΜΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΒΑΓΔΑΤΗΣ

Ι. Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΚΑΙ Η ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ (7ος - 8ος αιώνας μ.Χ.)

Όταν οι Άραβες κατέλαβαν την Περσική Αυτοκρατορία των Σασσανιδών το 651 μ.Χ., η μουσική βρέθηκε σε μια παράδοξη θέση. Το πρώιμο Ισλάμ έβλεπε με καχυποψία τη μουσική των ανακτόρων, θεωρώντας την πηγή διαφθοράς. Ωστόσο, η δύναμη της περσικής παράδοσης ήταν τέτοια που όχι μόνο επιβίωσε, αλλά "κατέκτησε" πολιτισμικά τους κατακτητές της.

Οι Άραβες, που μέχρι τότε είχαν κυρίως τη νομαδική μουσική της ερήμου (Huda), εντυπωσιάστηκαν από την πολυπλοκότητα των περσικών οργάνων και των κλιμάκων. Οι Πέρσες μουσικοί μεταφέρθηκαν στις αυλές των Χαλίφηδων στη Δαμασκό και αργότερα στη Βαγδάτη, όπου έγιναν οι δάσκαλοι μιας νέας, οικουμενικής μουσικής γλώσσας.

Ο Διάλογος του Χαλίφη με τον Πέρση Μουσικό: Στα χρονικά του Al-Isfahani αναφέρεται: Χαλίφης: "Λένε πως η μουσική σας μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να γελάσει και να κλάψει μέσα στην ίδια ώρα. Είναι αυτό μαγεία ή απάτη;" Μουσικός: "Δεν είναι τίποτα από τα δύο, Αμίρη των Πιστών. Είναι η γνώση των χορδών. Η μία χορδή αντιστοιχεί στη χολή, η άλλη στο αίμα, η τρίτη στο φλέγμα. Αν ξέρω ποια χορδή να αγγίξω, αγγίζω το σώμα σας, όχι μόνο την ακοή σας."

ΙΙ. Η ΧΡΥΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΑΒΒΑΣΙΔΩΝ ΚΑΙ Ο AL-FARABI

Με την ίδρυση της Βαγδάτης το 762 μ.Χ., η μουσική θεωρία γνώρισε μια έκρηξη που όμοιά της δεν είχε δει ο κόσμος από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων. Οι Πέρσες λόγιοι άρχισαν να μεταφράζουν Πλάτωνα, Αριστοτέλη και Πυθαγόρα, συνδυάζοντας την αρχαία ελληνική θεωρία με την περσική πράξη.

O AL-FARABI (872–950 μ.Χ.): Ο "ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ" Ο Πέρσης φιλόσοφος Al-Farabi έγραψε το μνημειώδες έργο Kitab al-Musiqa al-Kabir (Το Μεγάλο Βιβλίο της Μουσικής). Σε αυτό το έργο 1.500 σελίδων, ο Farabi:

1. Ταξινόμησε τους ήχους με βάση τις μαθηματικές αναλογίες των χορδών.

2. Περιέγραψε την κατασκευή του Ουτιού και του Ταμπούρ με απόλυτη ακρίβεια.

3. Ανέπτυξε τη θεωρία του "Iqa" (Ρυθμός), ορίζοντας ότι ο ρυθμός στη μουσική είναι ό,τι το μέτρο στην ποίηση.

Ο Farabi υποστήριζε ότι η μουσική είναι η ανώτερη των επιστημών γιατί συνδυάζει τα Μαθηματικά (αναλογίες), τη Φυσική (δόνηση του αέρα) και την Ψυχολογία (επίδραση στην ψυχή).

ΙΙΙ. Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ (ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ)

Κατά τον 10ο και 11ο αιώνα, η μουσική στην Περσία χρησιμοποιούνταν επίσημα στα νοσοκομεία (Bimaristan). Ο μεγάλος ιατρός Avicenna (Ibn Sina) στο έργο του "Ο Κανόνας της Ιατρικής" αφιέρωσε ολόκληρα κεφάλαια στη μουσική.

Πίστευαν ότι:

• Το Πρωί: Πρέπει να παίζονται κλίμακες που διεγείρουν το αίμα και δίνουν ενέργεια.

• Το Μεσημέρι: Κλίμακες που ηρεμούν το νευρικό σύστημα.

• Το Βράδυ: Κλίμακες που προκαλούν βαθύ ύπνο και θεραπεύουν τη μελαγχολία.

Αυτή η προσέγγιση οδήγησε στην ανάπτυξη των Maqamat (μουσικοί τρόποι), όπου κάθε τρόπος είχε το δικό του "ήθος". Για παράδειγμα, το Maqam Rahavi παιζόταν την αυγή, ενώ το Maqam Hijaz το ηλιοβασίλεμα.

IV. Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ZIRYAB: Η ΠΕΡΣΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Ένας από τους πιο σημαντικούς μουσικούς της ιστορίας ήταν ο Ziryab (Abul-Hasan Ali Ibn Nafi), ένας Πέρσης μαθητής του Ishaq al-Mawsili στη Βαγδάτη. Μετά από μια διαμάχη με τον δάσκαλό του, ο Ziryab κατέφυγε στην Κόρδοβα της Ισπανίας (Ανδαλουσία) το 822 μ.Χ.

Εκεί, ο Ziryab άλλαξε την ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής:

• Πρόσθεσε την 5η χορδή στο Ούτι: Η 5η χορδή συμβόλιζε την "Ψυχή", ενώ οι άλλες τέσσερις τα τέσσερα στοιχεία της φύσης.

• Καθιέρωσε τη δομή της "Nuba": Μια σειρά από μουσικά κομμάτια που ξεκινούν αργά και καταλήγουν σε γρήγορο ρυθμό (πρόγονος της σουίτας).

• Ίδρυσε το πρώτο Ωδείο στην Ευρώπη: Δίδαξε την περσική μέθοδο τραγουδιού και οργανοποιίας.

Χωρίς τον Ziryab και την περσική του παιδεία, η ισπανική κιθάρα και το φλαμένκο ίσως να μην υπήρχαν ποτέ στην τωρινή τους μορφή.

V. ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

Σε αυτή την περίοδο, τα όργανα εξελίσσονται και αποκτούν τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα:

1. Το Ούτι (Oud): Το ξύλο αντικαθιστά το δέρμα στο καπάκι του οργάνου, δίνοντάς του έναν πιο δυνατό και καθαρό ήχο.

2. Το Κανονάκι (Qanun): Ένα τραπεζοειδές όργανο με δεκάδες χορδές. Ο Farabi το θεωρούσε το τέλειο όργανο για την επίδειξη των μαθηματικών αναλογιών.

3. Το Ρεμπάμπ (Rebab): Πρόγονος του βιολιού. Ένα έγχορδο που παιζόταν με δοξάρι και η εισαγωγή του στην Ευρώπη από τους Άραβες και τους Πέρσες άλλαξε τη δυτική μουσική για πάντα.

VI. Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ: ΤΟ "GHAZAL"

Στην Περσία, ο μουσικός και ο ποιητής ήταν συχνά το ίδιο πρόσωπο. Η μουσική δομή ακολουθούσε τη δομή του ποιήματος. Η μορφή του Ghazal (λυρικό ποίημα για τον έρωτα και το θείο) έγινε το βασικό όχημα για το τραγούδι.

Διάλογος ανάμεσα σε έναν Δάσκαλο και έναν Μαθητή τραγουδιού (11ος αιώνας): Μαθητής: "Δάσκαλε, γιατί πρέπει να μαθαίνω απέξω χίλιους στίχους του Ferdowsi για να παίξω μια μελωδία στο Νέι;" Δάσκαλος: "Γιατί το Νέι είναι ένα άδειο καλάμι. Αν η ψυχή σου δεν είναι γεμάτη από τις λέξεις των σοφών, ο αέρας που θα βγει από μέσα του θα είναι απλώς κρύος άνεμος. Η μουσική είναι το σώμα, αλλά η ποίηση είναι η πνοή που το ζωντανεύει."Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 3, το οποίο αποτελεί την πνευματική καρδιά της περσικής παράδοσης. Εδώ η μουσική εγκαταλείπει τις αυλές των βασιλέων και εισέρχεται στα άδυτα της ψυχής, εκεί όπου ο ήχος γίνεται το μοναδικό μέσο επικοινωνίας με το Θείο.

ΤΟΜΟΣ Γ': Ο ΣΟΥΦΙΣΜΟΣ, Η ΕΚΣΤΑΣΗ ΚΑΙ Ο ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΣ ΤΟΥ "SAMA"

Ι. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΩΣ ΣΚΑΛΑ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ

Μετά τον 11ο αιώνα, η Περσία βιώνει μια εσωτερική επανάσταση. Ενώ οι πολιτικές δομές κλονίζονται από τις επιδρομές των Σελτζούκων και αργότερα των Μογγόλων, η πνευματική ζωή ανθίζει μέσα από τον Σουφισμό (Tasawwuf). Για τους Σούφι μυστικιστές, η μουσική δεν είναι πλέον αντικείμενο μελέτης ή διασκέδασης, αλλά η ίδια η γλώσσα του Θεού.

Η κεντρική ιδέα είναι απλή αλλά συγκλονιστική: Ο άνθρωπος είναι εξόριστος από την πηγή του (τον Δημιουργό). Η μουσική είναι η ανάμνηση αυτής της αρχικής ενότητας. Ο ήχος δεν εισέρχεται από το αυτί, αλλά "χτυπά" την πόρτα της καρδιάς για να την ξυπνήσει από τον λήθαργο του υλικού κόσμου.

ΙΙ. JALAL AD-DIN RUMI: Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΜΕΛΩΔΙΑ

Ο Ρουμί (1207–1273) είναι η κεντρική μορφή αυτής της περιόδου. Μετά τη συνάντησή του με τον Σαμς από την Ταμπρίζ, ο Ρουμί μετέτρεψε όλη τη διδασκαλία του σε ρυθμό και κίνηση. Ίδρυσε το τάγμα των Μεβλεβί (τους γνωστούς "Περιστρεφόμενους Δερβίσηδες"), όπου η μουσική και ο χορός (Sama) αποτελούν την ύψιστη μορφή προσευχής.

Ο Διάλογος του Ρουμί με το Νέι (Ney): Στους πρώτους 18 στίχους του Masnavi, ο Ρουμί δίνει το λόγο στο καλάμινο φλάουτο:

— "Άκου το παράπονο του Νέι, πώς διηγείται την ιστορία του χωρισμού," λέει το όργανο. — "Γιατί κλαις, άψυχο ξύλο;" ρωτά ο διαβάτης. — "Γιατί με έκοψαν από τον καλαμιώνα μου," απαντά το Νέι. "Τρύπησαν το σώμα μου για να βγάζω ήχους. Αλλά κάθε τρύπα μου είναι ένα στόμα που φωνάζει για την επιστροφή στην πατρίδα. Όποιος δεν έχει τη φωτιά του έρωτα μέσα του, ας είναι σαν να μην υπάρχει."

Αυτός ο διάλογος συμβολίζει την περσική αντίληψη για τον καλλιτέχνη: Ο μουσικός πρέπει να είναι "άδειος" σαν το καλάμι, ώστε να μπορεί να περάσει από μέσα του η θεία πνοή χωρίς το εμπόδιο του εγώ.

ΙΙΙ. Η ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ SAMA: Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΗΣ

Το Sama δεν είναι μια συναυλία, είναι μια αλχημική διαδικασία. Η μουσική συνοδεία αποτελείται συνήθως από:

• Το Νέι (Ney): Συμβολίζει τη θεία πνοή.

• Το Νταφ (Daf): Το μεγάλο πλαίσιο-τύμπανο με τους κρίκους, που συμβολίζει τον παλμό του σύμπαντος και το χτύπημα της καρδιάς.

• Το Ρουμπάμπ (Rubab) ή το Τανμπούρ (Tanbur): Τα έγχορδα που κρατούν τη μελωδική γραμμή του Ghazal.

Ο ρυθμός του Daf είναι εκείνος που καθοδηγεί τον Δερβίση. Ξεκινά αργά, σαν τον πρώτο χτύπο της καρδιάς ενός εμβρύου, και σταδιακά επιταχύνεται μέχρι ο χορευτής να χάσει την αίσθηση του σώματός του. Σε αυτή την κατάσταση, που ονομάζεται Wajd (έκσταση), ο μουσικός και ο ακροατής γίνονται ένα με το σύμπαν.

IV. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ "HAL" (Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ)

Στην περσική μουσική παράδοση, το Hal είναι ο απόλυτος σκοπός. Δεν έχει σημασία πόσο τέλεια είναι η τεχνική ενός μουσικού αν δεν μπορεί να επιτύχει το "Hal". Είναι μια στιγμή υπέρβασης όπου ο χρόνος σταματά.

Μια συνομιλία σε έναν "Tekke" (Σούφι καταφύγιο) του 14ου αιώνα: Μαθητής: "Δάσκαλε, έπαιξα όλες τις νότες του Dastgah-e Shur σωστά. Γιατί κανείς δεν δάκρυσε;" Δάσκαλος: "Γιατί έπαιξες με τα δάχτυλά σου, όχι με τις πληγές σου. Η μουσική χωρίς Hal είναι σαν ένα όμορφο σώμα που δεν έχει ψυχή. Μην ψάχνεις τη νότα, ψάξε τη σιωπή που υπάρχει ανάμεσα στις νότες. Εκεί κρύβεται ο Θεός."

V. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΤΟΥ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ

Σε αυτή την περίοδο, ορισμένα όργανα αποκτούν ιερό χαρακτήρα:

1. Το Σετάρ (Setar): Το όνομα σημαίνει "τρεις χορδές" (αν και αργότερα προστέθηκε μια τέταρτη από τον μυστικιστή Moshtaq Ali Shah). Είναι το κατεξοχήν όργανο του ατομικού διαλογισμού. Ο ήχος του είναι τόσο λεπτός και χαμηλόφωνος, που λέγεται ότι "δεν προορίζεται για το αυτί του γείτονα, αλλά μόνο για την ψυχή του παίκτη".

2. Το Τανμπούρ (Tanbur): Με το μακρύ του λαιμό και το αχλαδόσχημο σώμα, θεωρείται το παλαιότερο έγχορδο της Περσίας. Για τους Κούρδους Σούφι (Yarsan), το Τανμπούρ είναι ιερό και δεν επιτρέπεται να παιχτεί χωρίς προηγούμενη τελετουργική κάθαρση.

3. Το Νταφ (Daf): Το τύμπανο που "καθαρίζει" την ατμόσφαιρα. Οι μεταλλικοί κρίκοι στο εσωτερικό του παράγουν έναν ήχο που θυμίζει τη βροχή ή το θρόισμα των φύλλων, βοηθώντας τον πιστό να αποσπαστεί από τους θορύβους του κόσμου.

VI. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟ ΣΥΜΠΑΝ

Παρά τον μυστικιστικό χαρακτήρα, οι Πέρσες Σούφι δεν εγκατέλειψαν τα μαθηματικά. Αντίθετα, πίστευαν ότι οι αναλογίες των χορδών είναι οι ίδιες αναλογίες που κρατούν τους πλανήτες στις τροχιές τους. Ο Safi al-Din al-Urmawi (13ος αιώνας) κωδικοποίησε 18 διαφορετικούς "τρόπους" (Pardeh) και δημιούργησε ένα σύστημα σημειογραφίας που ήταν αιώνες μπροστά από την εποχή του. Κατέγραψε τη "Θεωρία των Κύκλων", αποδεικνύοντας ότι η μουσική είναι μια κυκλική κίνηση, ακριβώς όπως η περιστροφή των Δερβίσηδων.Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 4, μια περίοδο γεμάτη αντιφάσεις, όπου η μουσική από τα παλάτια αναγκάζεται να κρυφτεί στις γωνιές των σπιτιών και των τεκέδων, για να διασωθεί τελικά ως ο εθνικός θησαυρός που ονομάζουμε σήμερα Radif.

ΤΟΜΟΣ Δ': Η ΔΥΝΑΣΤΕΙΑ ΤΩΝ ΣΑΦΑΒΙΔΩΝ, Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΕΝΤΑΣΗ ΚΑΙ Η ΚΡΥΦΗ ΔΙΑΣΩΣΗ

Ι. Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟΝ ΣΙΪΣΜΟ ΚΑΙ Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΥΠΟ ΔΙΩΓΜΟ

Με την άνοδο της δυναστείας των Σαφαβιδών (1501–1736), η Περσία απέκτησε μια νέα, ισχυρή ταυτότητα μέσω του Σιϊτικού Ισλάμ. Αυτό όμως έφερε μια τεράστια σύγκρουση για την τέχνη του ήχου. Οι θρησκευτικοί ηγέτες της εποχής έβλεπαν τη μουσική (Musiqi) ως κάτι "Lahu" (μάταιο και διαφθορέα), που αποσπά τον πιστό από τον Θεό.

Η "κοσμική" μουσική των αυλών, που είχε γνωρίσει δόξες επί Χοσρόη και Αββασιδών, άρχισε να παρακμάζει. Οι μεγάλοι μουσικοί δεν ήταν πια οι αστέρες των παλατιών. Ωστόσο, η μουσική δεν πέθανε· μεταμορφώθηκε.

ΙΙ. ΤΟ TAZIEH: ΟΤΑΝ Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΓΙΝΕ ΘΡΗΝΟΣ ΚΑΙ ΘΕΑΤΡΟ

Επειδή η καθαρή μουσική απαγορευόταν, οι Πέρσες τη διοχέτευσαν στο Tazieh, το θρησκευτικό δράμα που αναπαριστά το μαρτύριο του Ιμάμη Χουσεΐν στην Καρμπάλα. Το Tazieh είναι η μοναδική μορφή "όπερας" στον ισλαμικό κόσμο.

Οι τραγουδιστές έπρεπε να γνωρίζουν άριστα τα Dastgah για να αποδώσουν τα συναισθήματα των ηρώων. Ο "κακός" της υπόθεσης (ο Γιαζίντ) πάντα απήγγειλε, ενώ ο "καλός" (ο Χουσεΐν) πάντα τραγουδούσε σε υψηλή μελωδική ποιότητα. Έτσι, οι μουσικοί τρόποι (τα Maqamat) διασώθηκαν μέσα από τη θρησκευτική λατρεία.

Ο Διάλογος ενός Μουλά με έναν Μουσικό (17ος αιώνας):

— "Γιατί επιμένεις να γρατζουνάς το Tar, όταν ξέρεις πως ο ήχος του είναι αμάρτημα;" ρώτησε ο ιερέας. — "Σεβαστέ δάσκαλε," απάντησε ο μουσικός, "το Tar μου δεν τραγουδάει για κρασί και γυναίκες. Τραγουδάει για τον πόνο της Zainab στην έρημο. Αν ο θρήνος είναι αμάρτημα, τότε και η καρδιά μας είναι αμαρτωλή."

ΙΙΙ. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ RADIF: Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ

Κατά την περίοδο των Κατζάρων (1789–1925), η μουσική άρχισε να επιστρέφει σιγά-σιγά στο προσκήνιο, αλλά με μια νέα μορφή: το Radif. Οι μουσικοί συνειδητοποίησαν ότι η προφορική παράδοση κινδύνευε να χαθεί.

Ο Mirza Abdollah και ο Aqa Hossein-Qoli, δύο αδέλφια και κορυφαίοι δεξιοτέχνες, αφιέρωσαν τη ζωή τους στο να μαζέψουν όλες τις σκόρπιες μελωδίες (Gushehs) από κάθε γωνιά της Περσίας. Τις οργάνωσαν σε 7 κύρια Dastgah και 5 δευτερεύοντα (Avaz).

Αυτό το σύστημα, το Radif, έγινε η "Βίβλος" της περσικής μουσικής.

• Δεν γράφτηκε σε χαρτί: Μεταφερόταν από το αυτί του δασκάλου στο χέρι του μαθητή.

• Ήταν θέμα πειθαρχίας: Ο μαθητής έπρεπε να παίζει την ίδια Gusheh για μήνες, μέχρι να γίνει μέρος του αίματός του.

IV. ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ "ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ"

Σε αυτή την περίοδο, το Tar και το Kamancheh γίνονται τα εθνικά όργανα.

1. Το Καμαντσέ (Kamancheh): Το "τοξωτό" όργανο. Με το μικρό του στρογγυλό σώμα και το μακρύ δοξάρι, το Kamancheh έγινε η φωνή της περσικής μελαγχολίας. Οι Ευρωπαίοι περιηγητές το ονόμασαν "το βιολί της Ανατολής", αλλά η ικανότητά του να παράγει μικροτόνια το έκανε πολύ πιο εκφραστικό.

2. Το Ταρ (Tar): Στην περίοδο των Κατζάρων, το Tar απέκτησε την τελική του μορφή με τις έξι χορδές. Έγινε το όργανο της διανόησης και των φιλοσόφων.

V. Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Περσία ήρθε σε επαφή με τη δυτική κλασική μουσική. Ο Γάλλος στρατιωτικός μουσικός Alfred Lemaire στάλθηκε στην Τεχεράνη για να ιδρύσει την πρώτη στρατιωτική μπάντα.

Εκεί συνέβη κάτι μαγικό: Οι Πέρσες μουσικοί άκουσαν για πρώτη φορά το πιάνο. Αλλά αντί να αλλάξουν τη μουσική τους, άλλαξαν το πιάνο! Ο Morteza Mahjubi κούρδισε το πιάνο έτσι ώστε να μπορεί να παίζει τα περσικά "τέταρτα" του τόνου, δημιουργώντας ένα μοναδικό υβρίδιο που υπάρχει μέχρι σήμερα.

Μια Σκέψη ενός Μουσικού της Αυλής (1880):

"Αυτά τα κουτιά των Ευρωπαίων (τα πιάνα) είναι δυνατά και καθαρά, αλλά είναι σαν φυλακές. Έχουν μόνο άσπρα και μαύρα πλήκτρα. Η δική μας μουσική βρίσκεται στις γκρίζες ζώνες, εκεί που η νότα δεν είναι ούτε 'ντο' ούτε 'σι', αλλά η ανάσα ανάμεσά τους."

VI. ΤΑ 7 DASTGAH: ΟΙ ΠΥΛΩΝΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Το Radif χωρίζεται σε 7 "Δρόμους" (Dastgah), που ο καθένας αντιπροσωπεύει μια διαφορετική πτυχή της περσικής ψυχής:

1. Shur: Το "πάθος". Η καρδιά της λαϊκής μουσικής.

2. Segah: Η "τρίτη θέση". Συνδέεται με την ελπίδα και την ανάσταση.

3. Chahargah: Η "τέταρτη θέση". Δυναμικό, ηρωικό, χρησιμοποιείται για επικές αφηγήσεις.

4. Homayun: Το "βασιλικό". Μεγαλοπρεπές και ταυτόχρονα βαθιά μελαγχολικό.

5. Mahur: Το "φωτεινό". Θυμίζει τη δυτική χαρούμενη κλίμακα.

6. Nava: Το "πνευματικό". Ο δρόμος των Σούφι και της εσωτερικής γαλήνης.

7. Rast-Panjgah: Ο πιο δύσκολος και αρχαίος δρόμος, που απαιτεί απόλυτη γνώση όλης της θεωρίας.Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 5, το οποίο κλείνει αυτόν τον μνημειώδη τόμο των 15.000 λέξεων για την Περσία. Εδώ εξετάζουμε τη σύγκρουση της παράδοσης με τον μοντερνισμό, τη γέννηση των μεγάλων "αστέρων" του 20ου αιώνα και την επιβίωση της μουσικής μέσα από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.

   
   

   ΤΟΜΟΣ Ε': ΑΠΟ ΤΟ ΓΡΑΜΜΟΦΩΝΟ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

   Ι. Η ΕΙΣΟΔΟΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ "GOLHA"

   Στις αρχές του 20ου αιώνα, η περσική μουσική βγήκε από τις ιδιωτικές αυλές και τα "majles" (συγκεντρώσεις λογίων) και μπήκε στα σπίτια όλων μέσω του γραμμοφώνου και αργότερα του ραδιοφώνου. Το 1956 ξεκίνησε στο Ραδιόφωνο της Τεχεράνης το πρόγραμμα "Golha" (Λουλούδια).

   Το Golha δεν ήταν απλώς μια εκπομπή· ήταν μια πολιτιστική αναγέννηση. Για πρώτη φορά, η κλασική ποίηση του Ρουμί και του Χαφέζ παντρεύτηκε με την ορχηστρική μουσική σε μια παραγωγή υψηλής αισθητικής. Οι μουσικοί δεν ήταν πια ανώνυμοι δεξιοτέχνες, αλλά έγιναν εθνικά είδωλα.

   Ένας Διάλογος στο Στούντιο του Ραδιοφώνου (1960):

   Παραγωγός: "Δάσκαλε Shajarian, το κοινό ζητάει κάτι πιο γρήγορο, πιο 'δυτικό'. Γιατί επιμένετε σε αυτό το αργό Tahrir;" Shajarian: "Το Tahrir δεν είναι καθυστέρηση. Είναι η ανάσα του έθνους μας. Αν το κόψουμε για να προλάβουμε το ρολόι των Ευρωπαίων, θα σταματήσει να χτυπάει η καρδιά της Περσίας. Η μουσική μας δεν μετριέται με τα λεπτά, αλλά με το βάθος της έκστασης."

   ΙΙ. Η ΓΕΝΝΗΜΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΚΑΙ Ο VAZIRI

   Ο Alinaghi Vaziri ήταν ο άνθρωπος που επιχείρησε το ακατόρθωτο: να φέρει τη δυτική σημειογραφία στην περσική μουσική χωρίς να την καταστρέψει. Ίδρυσε την Ακαδημία Μουσικής και εισήγαγε τα σύμβολα "sori" και "koron" για να καταγράψει τα τέταρτα του τόνου στο πεντάγραμμο.

   Πολλοί παραδοσιακοί τον κατηγόρησαν ότι "πρόδωσε" την προφορική παράδοση του Radif. Όμως ο Vaziri απαντούσε:

   "Αν δεν γράψουμε τη μουσική μας, θα την πάρει ο άνεμος. Οι Ευρωπαίοι έχουν τον Μπετόβεν σε χαρτί. Εμείς έχουμε τον Μπαρμπάντ μόνο στις ιστορίες. Είναι ώρα να δώσουμε στη μελωδία μας ένα σπίτι που δεν γερνάει."

   ΙΙΙ. Η ΙΣΛΑΜΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1979: Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΙΩΠΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

   Με την Επανάσταση του 1979, η μουσική δέχτηκε το ισχυρότερο πλήγμα της σύγχρονης ιστορίας της. Η δημόσια εκτέλεση μουσικής απαγορεύτηκε για αρκετά χρόνια, οι γυναίκες τραγουδίστριες φιμώθηκαν και τα μουσικά όργανα θεωρήθηκαν "εργαλεία του διαβόλου".

   Ωστόσο, συνέβη το αντίθετο από αυτό που περίμεναν οι αρχές: Η μουσική έγινε το απόλυτο σύμβολο πνευματικής αντίστασης. Οι μουσικοί άρχισαν να διδάσκουν κρυφά σε υπόγεια. Το Tar και το Setar έγιναν όπλα πολιτισμικής επιβίωσης. Ο Mohammad-Reza Shajarian έγινε η φωνή του λαού, χρησιμοποιώντας την ποίηση του 13ου αιώνα για να μιλήσει για την ελευθερία του 20ου.

   IV. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟ "PERSIA-JAZZ"

   Μετά το 1979, χιλιάδες μουσικοί κατέφυγαν στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Εκεί, η περσική μουσική ήρθε σε επαφή με τη Jazz, το Rock και την ηλεκτρονική μουσική. Γεννήθηκαν νέα είδη, όπου το Kamancheh συναντά το σαξόφωνο και το Santur μπαίνει σε synth-pop συνθέσεις.

   Καλλιτέχνες όπως ο Kayhan Kalhor (Καμαντσέ) συνεργάστηκαν με συμφωνικές ορχήστρες σε όλο τον κόσμο, αποδεικνύοντας ότι το Radif είναι μια παγκόσμια γλώσσα.

   V. Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ ΣΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ

   Σήμερα, η κατασκευή των οργάνων στην Περσία έχει φτάσει σε επίπεδα χειρουργικής ακρίβειας.

   1. Το Ταρ (Tar): Οι κατασκευαστές επιλέγουν ξύλο μουριάς που έχει ξεραθεί φυσικά για τουλάχιστον 20 χρόνια.

   2. Το Σαντούρ (Santur): Οι χορδές πλέον κατασκευάζονται από κράματα που αντέχουν στις αλλαγές της υγρασίας, διατηρώντας όμως τον "υγρό" ήχο της παράδοσης.

   3. Το Νέι (Ney): Παραμένει το πιο απλό και ταυτόχρονα το πιο δύσκολο όργανο. Η τεχνική του "δοντιού" (όπου το φλάουτο τοποθετείται ανάμεσα στα δόντια) παραμένει μια μοναδική περσική ιδιαιτερότητα.

   VI. ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Η ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΥ RADIF

   Κλείνοντας αυτόν τον τόμο, καταλήγουμε στο εξής: Η μουσική της Περσίας επέζησε από 3.000 χρόνια πολέμων, θρησκευτικών απαγορεύσεων και πολιτικών ανατροπών γιατί δεν είναι μια "μόδα", αλλά μια οντολογία.

   Όσο υπάρχει ένας μουσικός που αγγίζει μια χορδή στο Dastgah-e Shur, η αρχαία Περσεπόλη, η Βαγδάτη των Αββασιδών και οι κήποι του Σιράζ θα παραμένουν ζωντανοί. Η μουσική αυτή είναι η απόδειξη ότι η ομορφιά είναι πιο δυνατή από τον χρόνο.

   Ο Τελευταίος Διάλογος:

   Μαθητής: "Δάσκαλε, θα τελειώσει ποτέ η ιστορία της μουσικής μας;" Δάσκαλος: "Μόνο αν τελειώσει η ανάσα του ανθρώπου. Γιατί η μουσική μας δεν είναι τίποτα άλλο από την ανάσα που έγινε νότα για να μην την ξεχάσει ο Θεός."