ΤΟΜΟΣ Α': Η ΓΑΛΛΟΦΛΑΜΑΝΔΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΚΑΙ Η "CONTENANCE ANGLOISE"
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι: Η ΓΛΥΚΥΤΗΤΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ ΚΑΙ Ο JOHN DUNSTABLE
Στις αρχές του 15ου αιώνα, η μουσική της ηπειρωτικής Ευρώπης βρισκόταν σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Ενώ η ζωγραφική και η γλυπτική είχαν ήδη αρχίσει να ανακαλύπτουν ξανά την κλασική αρχαιότητα και την προοπτική, η μουσική παρέμενε δέσμια των αυστηρών, σχεδόν μαθηματικών δομών του Μεσαίωνα. Τα «σκληρά» διαστήματα —οι πέμπτες και οι όγδοες— κυριαρχούσαν, δημιουργώντας έναν ήχο που, αν και επιβλητικός, φάνταζε απόκοσμος, ψυχρός και συχνά τραχύς για το αυτί που αναζητούσε κάτι πιο οικείο.
Η αλλαγή δεν ήρθε από τα μεγάλα κέντρα του Παρισιού ή της Ρώμης, αλλά από τις ομιχλώδεις ακτές της Αγγλίας. Ο JOHN DUNSTABLE (περ. 1390–1453) δεν ήταν απλώς ένας συνθέτης· ήταν ένας αστρονόμος, μαθηματικός και κοσμοπολίτης που έφερε μαζί του μια νέα ηχητική φιλοσοφία.
Η ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΗΣ "CONTENANCE ANGLOISE"
Η έννοια της "CONTENANCE ANGLOISE", όπως την ονόμασε ο ποιητής MARTIN LE FRANC, αναφέρεται στην «αγγλική όψη» ή το «αγγλικό ύφος». Τι ήταν όμως αυτό που έκανε τη μουσική του
DUNSTABLE να ακούγεται τόσο διαφορετική;Η ΑΠΟδοχή της Τρίτης και της Έκτης: Στη μεσαιωνική θεωρία, τα διαστήματα τρίτης και έκτης θεωρούνταν «ατελείς συμφωνίες» και έπρεπε να χρησιμοποιούνται με μεγάλη προσοχή και πάντα να «λύνονται» σε τέλειες συμφωνίες. Ο DUNSTABLE, επηρεασμένος από την αγγλική λαϊκή παράδοση και το FABURDEN, τα έβαλε στο επίκεντρο. Το αποτέλεσμα ήταν ένας ήχος «γεμάτος», πλούσιος, που σήμερα τον αναγνωρίζουμε ως τη βάση της μείζονας και ελάσσονας κλίμακας.
Η Πανισορρυθμία και η Ροή: Ενώ οι προκάτοχοί του χρησιμοποιούσαν την ισορρυθμία (την επανάληψη ενός ρυθμικού σχήματος) με τρόπο που συχνά έκανε τη μουσική να ακούγεται κατακερματισμένη, ο DUNSTABLE την εφάρμοσε με τέτοια δεξιοτεχνία που η μελωδία έρεε αβίαστα. Οι φωνές δεν ήταν πλέον απομονωμένες γραμμές, αλλά συνεργάζονταν για να δημιουργήσουν ένα ενιαίο αρμονικό σύνολο.
Η Σχέση με τον Λόγο: Ο DUNSTABLE άρχισε να δίνει σημασία στον τρόπο που οι λέξεις του κειμένου επενδύονταν με μουσική. Η μουσική δεν ήταν πια ένα ανεξάρτητο οικοδόμημα πάνω στο οποίο «απλωνόταν» το κείμενο, αλλά ένα μέσο για να αναδειχθεί το νόημα και η ευλάβεια των λόγων.
ΟΙ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ
Η ιστορία της μουσικής θα ήταν πολύ διαφορετική αν ο DUNSTABLE δεν είχε ταξιδέψει. Λόγω της υπηρεσίας του στον Δούκα του Μπέντφορντ, ο οποίος ήταν αντιβασιλέας της Γαλλίας κατά τη διάρκεια του Εκατονταετούς Πολέμου, ο DUNSTABLE πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην ηπειρωτική Ευρώπη.
Εκεί, σε αυλές όπως αυτή της Βουργουνδίας, οι νεαροί τότε GUILLAUME DUFAY και GILLES BINCHOIS ήρθαν σε επαφή με τα έργα του. Η έκπληξή τους ήταν τεράστια. Ο MARTIN LE FRANC περιγράφει παραστατικά στο έργο του Le Champion des Dames πώς οι δύο μεγάλοι δάσκαλοι «έμειναν με το στόμα ανοιχτό» (έκφραση της εποχής) μπροστά στη γλυκύτητα του αγγλικού ήχου.
«Πήραν το ύφος του Dunstable και έτσι η μουσική τους έγινε χαρούμενη, λαμπρή και γεμάτη θεϊκή γλυκύτητα. Δεν είναι πλέον η τέχνη του παρελθόντος, η γεμάτη γωνίες και σκληρότητα, αλλά μια τέχνη που αγκαλιάζει την ακοή.»
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ
Στο περίφημο μοτέτο του "QUAM PULCHRA ES", ο DUNSTABLE αποδεικνύει την κυριαρχία του. Δεν υπάρχει εδώ η μεσαιωνική πολυπλοκότητα που αποσκοπεί στον εντυπωσιασμό του πνεύματος. Υπάρχει μια ομοφωνική σχεδόν δομή, όπου όλες οι φωνές τραγουδούν το ίδιο κείμενο ταυτόχρονα, επιτρέποντας στον ακροατή να βυθιστεί στην ομορφιά της αρμονίας.
Αυτή η στροφή προς την ευκρίνεια και την ευηχία είναι η πρώτη μεγάλη νίκη του Ανθρωπισμού στη μουσική. Ο Θεός εξακολουθεί να είναι ο αποδέκτης, αλλά ο άνθρωπος είναι πλέον αυτός που καθορίζει τα εργαλεία της λατρείας μέσα από την αισθητική του απόλαυση.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ: Η ΑΥΛΗ ΤΗΣ ΒΟΥΡΓΟΥΝΔΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ GUILLAUME DUFAY
Αν ο JOHN DUNSTABLE ήταν ο αρχιτέκτονας του νέου ήχου, ο GUILLAUME DUFAY (περ. 1397–1474) ήταν ο πρωτομάστορας που έχτισε τον καθεδρικό ναό της αναγεννησιακής μουσικής. Η δράση του τοποθετείται σε μια από τις πιο λαμπρές και πλούσιες αυλές της ιστορίας: την ΑΥΛΗ ΤΗΣ ΒΟΥΡΓΟΥΝΔΙΑΣ. Υπό την προστασία δουκών όπως ο Φίλιππος ο Καλός, η Βουργουνδία έγινε το πολιτιστικό επίκεντρο της Ευρώπης, ένας τόπος όπου η μεγαλοπρέπεια, η ιπποσύνη και οι τέχνες συνυπήρχαν σε μια εύθραυστη αλλά πανέμορφη ισορροπία.
Η ΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΤΑΞΙΔΙΑ ΤΟΥ DUFAY
Ο DUFAY γεννήθηκε πιθανότατα κοντά στις Βρυξέλλες, αλλά η καριέρα του ήταν διεθνής. Ταξίδεψε στην Ιταλία, υπηρέτησε στην παπική χορωδία στη Ρώμη και συνδέθηκε με την οικογένεια των Μαλατέστα. Αυτή η κινητικότητα ήταν κρίσιμη· ο DUFAY λειτούργησε ως «σφουγγάρι», απορροφώντας τη λυρική μελωδικότητα των Ιταλών, την τεχνική αρτιότητα των Γάλλων και, φυσικά, τη γλυκύτητα των Άγγλων.
Ήταν ένας άνθρωπος της εποχής του: μορφωμένος, κάτοχος εκκλησιαστικών αξιωμάτων, αλλά και ένας συνθέτης που δεν δίσταζε να γράψει κοσμικά τραγούδια για τον έρωτα και τη φύση. Στο πρόσωπό του, η μουσική έπαψε να είναι μια ανώνυμη υπηρεσία προς την Εκκλησία και έγινε η προσωπική έκφραση ενός επώνυμου δημιουργού.
ΤΟ ΜΟΤΕΤΟ "NUPER ROSARUM FLORES" ΚΑΙ Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές στην ιστορία της δυτικής μουσικής είναι η 25η Μαρτίου 1436. Την ημέρα εκείνη εγκαινιάστηκε ο καθεδρικός ναός SANTA MARIA DEL FIORE στη Φλωρεντία, με τον περίφημο τρούλο του BRUNELLESCHI. Ο DUFAY συνέθεσε για την περίσταση το μοτέτο "NUPER ROSARUM FLORES".
Η λεπτομέρεια σε αυτό το έργο είναι συγκλονιστική:
ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ: Λέγεται ότι οι ρυθμικές αναλογίες του μοτέτου (6:4:2:3) αντιστοιχούσαν ακριβώς στις αρχιτεκτονικές αναλογίες του ναού του Σολομώντα, όπως περιγράφονται στη Βίβλο, ή ακόμα και στις διαστάσεις του ίδιου του ναού της Φλωρεντίας.
Η ΣΥΝΘΕΣΗ: Ο DUFAY χρησιμοποίησε δύο τενόρους που τραγουδούσαν την ίδια μελωδία (cantus firmus) σε διαφορετικές ταχύτητες, δημιουργώντας ένα ηχητικό οικοδόμημα εξίσου στέρεο και εντυπωσιακό με τον τρούλο του Brunelleschi.
Εδώ βλέπουμε τον Ανθρωπισμό σε πλήρη δράση: η μουσική χρησιμοποιεί τα μαθηματικά όχι για να απομονωθεί από τον κόσμο, αλλά για να εξυμνήσει το ανθρώπινο επίτευγμα και τη θεϊκή τάξη ταυτόχρονα.
Η ΚΥΚΛΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ (THE CYCLIC MASS)
Η μεγαλύτερη ίσως συνεισφορά του DUFAY στη δομή της μουσικής ήταν η εδραίωση της ΚΥΚΛΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ. Πριν από αυτόν, τα πέντε μέρη της Θείας Λειτουργίας (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei) ήταν συχνά ασύνδετα μεταξύ τους.
Ο DUFAY εισήγαγε τη χρήση μιας κοινής μελωδίας —συχνά ενός κοσμικού τραγουδιού— που λειτουργούσε ως συνεκτικός ιστός. Το πιο διάσημο παράδειγμα είναι η "MISSA L'HOMME ARMÉ", βασισμένη σε ένα δημοφιλές στρατιωτικό τραγούδι της εποχής.
ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ: Το να χρησιμοποιεί κανείς μια κοσμική μελωδία («Ο οπλισμένος άνδρας πρέπει να φοβάται») μέσα σε μια ιερή λειτουργία ήταν μια τολμηρή κίνηση.
ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Δημιουργήθηκε μια αίσθηση ενότητας και μορφολογικής τελειότητας. Η μουσική απέκτησε «μνήμη»· ο ακρατής άκουγε το ίδιο θέμα να επανέρχεται μεταμορφωμένο, δημιουργώντας μια πνευματική και αισθητική ολοκλήρωση.
GILLES BINCHOIS: Ο ΜΕΛΩΔΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑΣ
Δίπλα στον DUFAY στην αυλή της Βουργουνδίας στεκόταν ο GILLES BINCHOIS (περ. 1400–1460). Ενώ ο DUFAY ήταν ο εξερευνητής των μεγάλων φορμών, ο BINCHOIS ήταν ο κύριος του τραγουδιού (chanson).
Τα έργα του, όπως το "DE PLUS EN PLUS", χαρακτηρίζονται από μια λεπτή μελαγχολία και μια απαράμιλλη μελωδική κομψότητα. Η μουσική του ήταν η φωνή της ιπποτικής αγάπης που έσβηνε, γεμάτη από τη γλυκύτητα της "Contenance Angloise" αλλά με μια γαλλική φινέτσα που την έκανε αγαπητή σε όλες τις ευρωπαϊκές αυλές.
Η ΓΕΝΕΣΗ ΜΙΑΣ ΝΕΑΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
Στα μέσα του 15ου αιώνα, χάρη σε αυτούς τους δημιουργούς, η μουσική είχε πλέον αποκτήσει τα χαρακτηριστικά που θα την καθόριζαν για τους επόμενους δύο αιώνες:
Τετράφωνη πλέξη: Η καθιέρωση των τεσσάρων φωνών (Soprano, Alto, Tenor, Bass) που δίνουν πλήρη αρμονική κάλυψη.
Μίμηση: Η τεχνική όπου μια φωνή «αντιγράφει» τη μελωδία της άλλης, δημιουργώντας έναν συνεχή διάλογο.
Ευηχία: Η οριστική επικράτηση της τρίτης ως βασικού συστατικού της συγχορδίας.
Ο άνθρωπος της Αναγέννησης άρχισε να ακούει τον κόσμο διαφορετικά. Δεν ήταν πια ένας κόσμος χωρισμένος ανάμεσα στο ιερό και το βέβηλο, αλλά ένας κόσμος όπου η ομορφιά της τέχνης μπορούσε να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στη γη και τον ουρανό.Συνεχίζουμε την εμβάθυνση στον ΤΟΜΟ Α', περνώντας από τη «γλυκύτητα» της πρώτης γενιάς στην απόλυτη μαθηματική και πνευματική πρόκληση της δεύτερης γαλλοφλαμανδικής γενιάς.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ: Ο ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΙΞΗΣ ΚΑΙ Ο JOHANNES OCKEGHEM
Καθώς ο 15ος αιώνας προχωρούσε προς το δεύτερο μισό του, η μουσική της Αναγέννησης άρχισε να αποκτά μια πολυπλοκότητα που άγγιζε τα όρια του μεταφυσικού. Στο επίκεντρο αυτής της περιόδου βρίσκεται ο JOHANNES OCKEGHEM (περ. 1410–1497). Αν ο Dufay ήταν ο αρχιτέκτονας του φωτός, ο Ockeghem ήταν ο μάγος της σκιάς και της ατελείωτης μελωδικής γραμμής.
Υπηρέτησε τρεις Γάλλους βασιλείς (Κάρολο Ζ', Λουδοβίκο ΙΑ' και Κάρολο Η') και θεωρούνταν ο «Πρίγκιπας της Μουσικής» της εποχής του. Η φήμη του δεν βασιζόταν μόνο στη συνθετική του δεινότητα, αλλά και στην εντυπωσιακή του προσωπικότητα και τη βαθιά, χαμηλή φωνή του (μπάσος), που λέγεται ότι αντηχούσε στους καθεδρικούς ναούς σαν βροντή.
Η ΑΤΕΛΕΥΤΗΤΗ ΜΕΛΩΔΙΑ (THE DRIVE TO THE CADENCE)
Ο OCKEGHEM έσπασε τους κανόνες της περιόδου του Dufay. Ενώ στον Dufay οι φράσεις ήταν ξεκάθαρες και κατέληγαν σε σαφείς παύσεις (πτώσεις), στον OCKEGHEM οι φωνές πλέκονται με τέτοιο τρόπο ώστε όταν η μία σταματά, η άλλη έχει ήδη ξεκινήσει μια νέα ιδέα.
ΗΧΗΤΙΚΟ ΣΥΝΕΧΕΣ: Αυτό δημιουργεί ένα φαινόμενο «ατελείωτης μουσικής», όπου ο ακροατής χάνει την αίσθηση του χρόνου.
Η ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΤΩΝ ΦΩΝΩΝ: Κάθε φωνή (Soprano, Alto, Tenor, Bass) έχει τη δική της ζωή, τον δικό της ρυθμό και τη δική της κατεύθυνση, χωρίς καμία να κυριαρχεί επί της άλλης.
ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ: Η MISSA PROLATIONUM
Η κορύφωση της ιδιοφυΐας του OCKEGHEM βρίσκεται στη "MISSA PROLATIONUM". Πρόκειται για ένα από τα πιο περίπλοκα έργα που γράφτηκαν ποτέ στη δυτική ιστορία.
Ο ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑΣ: Ο συνθέτης χρησιμοποιεί «κανόνες» (canons), όπου δύο ή περισσότερες φωνές τραγουδούν την ίδια μελωδία, αλλά σε διαφορετικές ταχύτητες ταυτόχρονα.
ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ: Για τον άνθρωπο της Αναγέννησης, αυτή η πολυπλοκότητα δεν ήταν απλή επίδειξη τεχνικής. Ήταν μια προσπάθεια να απεικονιστεί η πολυπλοκότητα της θεϊκής δημιουργίας. Ο OCKEGHEM πίστευε ότι η μουσική τάξη καθρεφτίζει την κοσμική τάξη.
ΤΟ ΠΡΩΤΟ REQUIEM ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Στον OCKEGHEM οφείλουμε επίσης την παλαιότερη σωζόμενη πολυφωνική ΝΕΚΡΩΣΙΜΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ (REQUIEM). Σε αντίθεση με τη μεταγενέστερη δραματικότητα (όπως του Mozart ή του Verdi), το Requiem του Ockeghem είναι σκοτεινό, εσωτερικό και βαθιά πένθιμο. Χρησιμοποιεί τις χαμηλές περιοχές των φωνών για να δημιουργήσει μια αίσθηση βάρους και θνητότητας, υπενθυμίζοντας στον αναγεννησιακό άνθρωπο το Memento Mori (Θυμήσου τον θάνατο) μέσα στη δόξα της ζωής.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV: JACOB OBRECHT ΚΑΙ Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΔΟΜΗΣ
Ενώ ο Ockeghem βυθιζόταν στο μυστικισμό, ο JACOB OBRECHT (1457–1505), ένας άλλος γίγαντας της γαλλοφλαμανδικής σχολής, έφερε πίσω τη διαύγεια και τη μαθηματική ακρίβεια.
Ο OBRECHT ήταν ο «μηχανικός» της μουσικής. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από:
Κρυστάλλινη Δομή: Ο ακροατής μπορεί να αναγνωρίσει τα θέματα και τις επαναλήψεις τους.
Αριθμολογία: Ο OBRECHT συχνά έχτιζε τις λειτουργίες του με βάση αριθμητικούς συμβολισμούς. Ο αριθμός των μέτρων ή οι επαναλήψεις του cantus firmus έκρυβαν συχνά μυστικά μηνύματα ή αφιερώσεις.
Μνημειώδης Ήχος: Η μουσική του είναι πιο εξωστρεφής, προαναγγέλλοντας τη λάμψη της ώριμης Αναγέννησης.
Η ΜΟΙΡΑΙΑ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ: ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΝΟΥΚΛΑ
Ο OBRECHT πέθανε από πανώλη στη Φερράρα της Ιταλίας. Ο θάνατός του σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής όπου οι συνθέτες του Βορρά «μετανάστευαν» μαζικά στην Ιταλία, φέρνοντας την τεχνογνωσία τους και προετοιμάζοντας το έδαφος για τον μεγαλύτερο όλων: τον JOSQUIN DES PREZ.
Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΟΛΥΦΩΝΙΑΣ
Σε αυτό το σημείο του ταξιδιού μας (έχοντας καλύψει τις πρώτες 4.000-5.000 λέξεις της συνολικής μας αφήγησης), βλέπουμε τη μουσική να μετατρέπεται από μια «επιστήμη των αριθμών» (όπως ήταν στο Μεσαίωνα) σε μια «τέχνη των συναισθημάτων».
Οι συνθέτες της Γαλλοφλαμανδικής Σχολής δεν είναι πια απλοί υπάλληλοι της Εκκλησίας. Είναι INTERNATIONALE CELEBRITIES. Τα έργα τους αντιγράφονται σε ολόκληρη την Ευρώπη, η φήμη τους προηγείται αυτών, και οι ηγεμόνες (όπως οι Μέδικοι και οι Σφόρτσα) ανταγωνίζονται για το ποιος θα τους προσλάβει.
«Ο Ockeghem ήταν ο δάσκαλος, ο Obrecht ο τεχνίτης, αλλά ο κόσμος περίμενε τον Μεσσία που θα ένωνε την καρδιά με το μυαλό.»
ΤΟΜΟΣ Β': Η ΧΡΥΣΗ ΕΠΟΧΗ ΚΑΙ Ο JOSQUIN DES PREZ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ V: Ο "ΜΙΧΑΗΛ ΑΓΓΕΛΟΣ" ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Γύρω στο 1500, το όνομα ενός συνθέτη ψιθυριζόταν με δέος σε κάθε αυλή, από το Παρίσι μέχρι τη Ρώμη και από τη Μαδρίτη μέχρι τη Βιέννη: JOSQUIN DES PREZ (περ. 1450–1521). Ο Josquin δεν ήταν απλώς ένας μουσικός· ήταν ο πρώτος πραγματικός "Rockstar" της ιστορίας, ένας δημιουργός με τέτοια αυτοπεποίθηση και ιδιοφυΐα που ο Μαρτίνος Λούθηρος είπε γι' αυτόν:
«Οι άλλοι συνθέτες κάνουν ό,τι μπορούν με τις νότες, αλλά ο Josquin είναι ο κυρίαρχος των σημείων· οι νότες πρέπει να κάνουν ό,τι θέλει εκείνος!»
Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑΣ: OTTAVIANO PETRUCCI
Πριν αναλύσουμε το έργο του, πρέπει να κατανοήσουμε πώς ο Josquin έγινε παγκόσμιο φαινόμενο. Το 1501, ο OTTAVIANO PETRUCCI εξέδωσε στη Βενετία το Harmonice Musices Odhecaton, την πρώτη τυπωμένη συλλογή πολυφωνικής μουσικής.
Η ΔΙΑΔΟΣΗ: Μέχρι τότε, η μουσική μεταδιδόταν με χειρόγραφα που κόστιζαν μια περιουσία. Η τυπογραφία επέτρεψε στη μουσική του Josquin να φτάσει σε κάθε γωνιά της Ευρώπης.
Η ΦΗΜΗ: Ο Petrucci εξέδωσε τρία ολόκληρα βιβλία αφιερωμένα αποκλειστικά στις λειτουργίες του Josquin — μια τιμή που δεν είχε γίνει σε κανέναν άλλον συνθέτη.
ΤΟ ΥΦΟΣ ΤΟΥ JOSQUIN: Η ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ
Ο Josquin έφερε στη μουσική αυτό που ονομάζουμε Musica Reservata: μια στενή σύνδεση ανάμεσα στο κείμενο και τη μουσική επένδυση. Για πρώτη φορά, η μουσική δεν συνόδευε απλώς τις λέξεις, αλλά τις «ζωγράφιζε».
Word Painting (Μουσική Εικονοποιία): Αν το κείμενο έλεγε "ανάσταση", οι νότες ανέβαιναν· αν έλεγε "θάνατος" ή "κόλαση", οι φωνές βυθίζονταν σε χαμηλές συχνότητες.
Η Μίμηση ως Διάλογος: Ο Josquin τελειοποίησε την «περιοδική μίμηση». Μια μελωδική ιδέα ξεκινούσε από τη μία φωνή και περνούσε διαδοχικά σε όλες τις άλλες, δημιουργώντας μια αίσθηση απόλυτης ισορροπίας και δημοκρατίας ανάμεσα στις φωνές.
Ανθρωποκεντρισμός: Η μουσική του είχε μια αμεσότητα που συγκινούσε. Στο περίφημο μοτέτο του "AVE MARIA... VIRGO SERENA", η διαύγεια και η καθαρότητα των γραμμών είναι τέτοια που ο ακροατής νιώθει την πνευματική ανάταση χωρίς να χρειάζεται να είναι ειδικός στην αντιστιξη.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI: ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΤΟΥ ΜΥΑΛΟΥ
Ο Josquin λάτρευε τις προκλήσεις. Στη λειτουργία του "MISSA HERCULES DUX FERRARIAE", χρησιμοποίησε μια τεχνική που ονομάζεται soggetto cavato (σκαλισμένο θέμα).
Η ΤΕΧΝΙΚΗ: Πήρε τα φωνήεντα από το όνομα του προστάτη του, Ercole (Hercules) d'Este, Δούκα της Φερράρα (H-e-r-c-u-l-e-s D-u-x F-e-r-r-a-r-i-a-e), και τα αντιστοίχισε σε μουσικές νότες (Re-Ut-Re-Ut-Re-Fa-Mi-Re).
ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ: Με αυτόν τον τρόπο, το όνομα του Δούκα ήταν «υφασμένο» μέσα στην ίδια τη δομή της μουσικής, εξασφαλίζοντάς του την αθανασία κάθε φορά που ψαλλόταν η λειτουργία.
Από την άλλη, στη "MISSA PANGE LINGUA", ο Josquin δείχνει την ωριμότητά του. Δεν χρησιμοποιεί πια το θέμα ως μια αυστηρή γραμμή στον τενόρο, αλλά το διαχέει σε όλες τις φωνές, δημιουργώντας ένα ηχητικό πλέγμα απίστευτης ομορφιάς και συνοχής.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII: ΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΚΑΙ Η ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ
Ο Josquin δεν ήταν μόνο άνθρωπος της εκκλησίας. Τα σανσόν (chansons) του είναι μικρά αριστουργήματα ανθρώπινου πόνου και χαράς.
Το "MILLE REGRETZ" (Χίλιες μεταμέλειες), το αγαπημένο τραγούδι του Αυτοκράτορα Καρόλου Ε', είναι μια σπαρακτική μελέτη πάνω στον αποχωρισμό. Η μουσική είναι τόσο πυκνή και συναισθηματική που λέγεται ότι ο Αυτοκράτορας ζητούσε να του το παίζουν συνεχώς για να βρίσκει παρηγοριά.
«Χίλιες μεταμέλειες που σε αφήνω και απομακρύνομαι από το πρόσωπό σου...»
Εδώ ο άνθρωπος της Αναγέννησης δεν μιλά στον Θεό, αλλά στον άλλον άνθρωπο. Η μουσική γίνεται ο καθρέφτης της θνητότητας και του έρωτα.
Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟΝ 16ο ΑΙΩΝΑ
Με τον θάνατο του Josquin το 1521, η μουσική είχε αλλάξει για πάντα. Είχε γίνει:
Εκφραστική: Το συναίσθημα ήταν πλέον ο οδηγός.
Διεθνής: Το ύφος του (το λεγόμενο "Josquinian style") διδασκόταν παντού.
Αυτοτελής: Η μουσική σύνθεση θεωρούνταν πλέον υψηλή πνευματική εργασία, ισότιμη με την ποίηση και τη φιλοσοφία.
Ο δρόμος είχε ανοίξει για τους επόμενους γίγαντες: τον PALESTRINA στην Ιταλία και τον ORLANDO DI LASSO στον Βορρά. Αλλά πριν φτάσουμε εκεί, πρέπει να δούμε πώς η Θρησκευτική Μεταρρύθμιση και η Αντιμεταρρύθμιση συγκλόνισαν τα θεμέλια της μουσικής δημιουργίας.Συνεχίζουμε λοιπόν την ιστορική μας αναδρομή, περνώντας σε μια από τις πιο δραματικές στιγμές της δυτικής τέχνης. Εκεί όπου η πολιτική, η θρησκεία και η μουσική συγκρούστηκαν, με διακύβευμα την ίδια την επιβίωση της πολυφωνίας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII: Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΥΦΩΝΙΑΣ ΚΑΙ Η ΣΥΝΟΔΟΣ ΤΟΥ ΤΡΙΔΕΝΤΟΥ
Στα μέσα του 16ου αιώνα, η Ευρώπη φλεγόταν από τη Θρησκευτική Μεταρρύθμιση. Ο ΜΑΡΤΙΝΟΣ ΛΟΥΘΗΡΟΣ, αν και λάτρης της μουσικής και του Josquin, είχε ήδη θέσει τις βάσεις για μια πιο απλή, συμμετοχική μουσική στους προτεσταντικούς ναούς (το Κοράλ). Η Καθολική Εκκλησία, αντιδρώντας, ξεκίνησε την ΑΝΤΙΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ, με αποκορύφωμα τη ΣΥΝΟΔΟ ΤΟΥ ΤΡΙΔΕΝΤΟΥ (1545–1563).
Η ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ: "Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΡΥΒΕΙ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΤΟΥ ΘΕΟΥ"
Οι καρδινάλιοι της Συνόδου είχαν μια σοβαρή ένσταση κατά της γαλλοφλαμανδικής πολυφωνίας:
Η ΠΟΛΥΠΛΟΚΟΤΗΤΑ: Οι φωνές ήταν τόσο μπλεγμένες, που το κείμενο (οι λέξεις της Λειτουργίας) γινόταν ακατάληπτο.
ΤΟ ΒΕΒΗΛΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ: Η χρήση κοσμικών μελωδιών (όπως το L'Homme Armέ) ως βάση για τις λειτουργίες θεωρήθηκε σκανδαλώδης.
Η ΑΠΕΙΛΗ: Υπήρχε η εισήγηση να απαγορευτεί εντελώς η πολυφωνία στους ναούς και να επιστρέψει η Εκκλησία αποκλειστικά στο μονοφωνικό Γρηγοριανό Μέλος.
GIOVANNI PIERLUIGI DA PALESTRINA: Ο "ΣΩΤΗΡΑΣ" ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Σε αυτό το κρίσιμο σημείο εμφανίζεται ο GIOVANNI PIERLUIGI DA PALESTRINA (περ. 1525–1594). Ο Palestrina ανέλαβε το ακατόρθωτο: να αποδείξει ότι η πολυφωνία μπορεί να είναι ταυτόχρονα καλλιτεχνικά υψηλή και πνευματικά καθαρή.
Το έργο-σταθμός ήταν η "MISSA PAPAE MARCELLI" (Λειτουργία του Πάπα Μαρκέλλου).
Η ΔΙΑΥΓΕΙΑ: Ο Palestrina χρησιμοποίησε μια τεχνική όπου οι φωνές πρόφεραν τις λέξεις ταυτόχρονα στις κρίσιμες στιγμές, κάνοντας το κείμενο απόλυτα κατανοητό.
Η ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ: Καμία μελωδική γραμμή δεν έκανε απότομα άλματα. Οι νότες ανέβαιναν και κατέβαιναν με μια φυσικότητα που θύμιζε την ηρεμία των αρχαίων αγαλμάτων.
ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Ο θρύλος λέει ότι όταν οι καρδινάλιοι άκουσαν τη λειτουργία, πείστηκαν ότι η πολυφωνία δεν ήταν εχθρός της πίστης, αλλά το πιο λαμπρό της εργαλείο. Ο Palestrina ανακηρύχθηκε ο "Princeps Musicae" (Πρίγκιπας της Μουσικής).
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX: ORLANDO DI LASSO – Ο ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΗΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Ενώ ο Palestrina εκπροσωπούσε την τάξη και τη γαλήνη στη Ρώμη, στον Βορρά μεσουρανούσε ο ORLANDO DI LASSO (1532–1594). Αν ο Palestrina ήταν ο «ιερέας», ο Lasso ήταν ο «ηθοποιός».
Η ΠΟΛΥΦΩΝΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ: Ο Lasso έγραψε πάνω από 2.000 έργα σε όλες τις γλώσσες (Λατινικά, Γαλλικά, Ιταλικά, Γερμανικά).
ΤΑ "MAGNUM OPUS MUSICUM": Τα μοτέτα του είναι γεμάτα δράμα. Χρησιμοποιούσε τη μουσική για να τονίσει κάθε λέξη με πάθος. Στα "LAGRIME DI SAN PIETRO" (Τα Δάκρυα του Αγίου Πέτρου), η μουσική γίνεται σχεδόν οπτική, περιγράφοντας την ενοχή και τη συντριβή.
Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ: Η καριέρα του στο Μόναχο τον κατέστησε έναν από τους πιο διάσημους ανθρώπους της Ευρώπης. Ήταν ο συνθέτης που ένωσε το γαλλικό σανσόν, το ιταλικό μαδριγάλι και το γερμανικό λιντ σε ένα ενιαίο, οικουμενικό στυλ.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ X: ΤΟ ΙΤΑΛΙΚΟ ΜΑΔΡΙΓΑΛΙ – Ο ΕΡΩΤΑΣ ΣΤΙΣ ΝΟΤΕΣ
Η Αναγέννηση δεν ήταν μόνο η εκκλησία. Ήταν και το σαλόνι, ο κήπος, η ερωτική εξομολόγηση. Το ΜΑΔΡΙΓΑΛΙ έγινε η κυρίαρχη κοσμική φόρμα του 16ου αιώνα.
Ποίηση και Μουσική: Σπουδαίοι ποιητές όπως ο Πετράρχης και ο Τάσσο έγιναν η πηγή έμπνευσης για τους συνθέτες.
Madrigalisms (Μαδριγαλισμοί): Ήταν η απόλυτη εφαρμογή της μουσικής εικονοποιίας. Όταν η ποίηση έλεγε "αναστεναγμός", η μουσική έκανε μια μικρή παύση (σαν ανάσα). Όταν έλεγε "τρέχω", οι νότες κυλούσαν γρήγορα.
Cipriano de Rore και Luca Marenzio: Αυτοί οι συνθέτες έσπρωξαν τα όρια της αρμονίας, χρησιμοποιώντας χρωματισμούς (ημιτόνια) που προκάλεσαν αίσθηση και προετοίμασαν το έδαφος για το επερχόμενο ΜπαρόκΣυνεχίζουμε ακάθεκτοι στον ΤΟΜΟ Γ', μεταφερόμενοι στην πιο λαμπερή, υδάτινη και ηχητικά πλούσια πόλη της Ευρώπης: τη ΒΕΝΕΤΙΑ. Εδώ, η Αναγέννηση δεν είναι μόνο αρμονία και θρησκευτική κατάνυξη, αλλά δύναμη, χρώμα και μεγαλοπρέπεια.
ΤΟΜΟΣ Γ': Η ΒΕΝΕΤΣΙΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΙ Ο ΗΧΟΣ ΤΗΣ ΔΟΞΑΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙ: Ο ΑΓΙΟΣ ΜΑΡΚΟΣ ΚΑΙ ΤΟ CORI SPEZZATI
Ενώ στη Ρώμη ο Palestrina τελειοποιούσε την αιθέρια, a cappella πολυφωνία, στη Βενετία η μουσική έπαιρνε μια εντελώς διαφορετική τροπή. Το κέντρο της μουσικής ζωής ήταν η ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΡΚΟΥ. Η ιδιαιτερότητα αυτού του ναού δεν ήταν μόνο τα χρυσά μωσαϊκά, αλλά η αρχιτεκτονική του: διέθετε δύο αντικριστά υπερώα για τους χορωδούς και τα όργανα.
Αυτή η αρχιτεκτονική ιδιομορφία γέννησε την τεχνική CORI SPEZZATI (χωρισμένες χορωδίες).
Ο Στερεοφωνικός Ήχος: Οι συνθέτες τοποθετούσαν δύο, τρεις ή και τέσσερις διαφορετικές ομάδες μουσικών σε διαφορετικά σημεία του ναού. Η μουσική "ταξίδευε" από τη μία πλευρά στην άλλη, δημιουργώντας έναν πρώιμο, φυσικό στερεοφωνικό ήχο που συγκλόνιζε τους πιστούς.
Η Αντίθεση: Δεν είχαμε πια μόνο τη μίμηση των φωνών, αλλά την αντίθεση ανάμεσα σε όγκους ήχου. Μια μικρή ομάδα τραγουδιστών απαντούσε σε μια μεγάλη ομάδα χάλκινων πνευστών.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙI: ADRIAN WILLAERT ΚΑΙ Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΟΥ ΒΕΝΕΤΣΙΑΝΙΚΟΥ ΥΦΟΥΣ
Ο πατέρας αυτής της σχολής ήταν ο Φλαμανδός ADRIAN WILLAERT (περ. 1490–1562). Ως διευθυντής μουσικής στον Άγιο Μάρκο, ο Willaert κατάλαβε ότι στον συγκεκριμένο χώρο, η υπερβολικά περίπλοκη αντιστιξη του Ockeghem ή του Josquin "χανόταν" λόγω της μεγάλης αντήχησης.
Η Λύση: Απλοποίησε τις μελωδικές γραμμές και έδωσε έμφαση στις συγχορδίες και τον ρυθμό. Η μουσική έγινε πιο "κάθετη" (αρμονική) παρά "οριζόντια" (αντιστικτική).
Ο Χρωματισμός: Ο Willaert άρχισε να χρησιμοποιεί "μουσικά χρώματα", συνδυάζοντας τη φωνή με όργανα όπως η κορνέτα και το τρομπόνι, κάτι που μέχρι τότε ήταν σπάνιο στην εκκλησιαστική μουσική.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙΙI: GIOVANNI GABRIELI – Ο ΚΥΡΙΑΡΧΟΣ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ
Η κορύφωση της Βενετσιάνικης Σχολής ήρθε με τον GIOVANNI GABRIELI (περ. 1554–1612). Ο Gabrieli ήταν ο πρώτος συνθέτης στην ιστορία που:
Καθόρισε την Ενορχήστρωση: Στο έργο του "Sacrae Symphoniae", έγραψε συγκεκριμένα ποια όργανα πρέπει να παίξουν κάθε μέρος (π.χ. "εδώ θέλω δύο βιολιά και τρία τρομπόνια"), αντί να αφήνει την επιλογή τυχαία.
Καθόρισε τη Δυναμική: Ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε τους όρους Piano (σιγανά) και Forte (δυνατά) μέσα στην παρτιτούρα (Sonata pian' e forte), ελέγχοντας το συναίσθημα του ακροατή μέσω της έντασης.
Η μουσική του Gabrieli δεν ήταν πια μια ήρεμη προσευχή· ήταν μια διακήρυξη ισχύος της Βενετίας. Ο ήχος των χάλκινων πνευστών που αντηχούσαν κάτω από τους θόλους του Αγίου Μάρκου προμήνυε ήδη το ΜΠΑΡΟΚ.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XIV: Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΗΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ - ΤΟ ΑΓΓΛΙΚΟ ΜΑΔΡΙΓΑΛΙ
Ενώ η Βενετία έλαμπε, στην Αγγλία της Ελισάβετ Α' η μουσική γνώριζε τη δική της "Χρυσή Εποχή". Μετά την αποκοπή από τη Ρώμη, οι Άγγλοι συνθέτες έπρεπε να ισορροπήσουν ανάμεσα στην παλαιά παράδοση και τις νέες ανάγκες της Αγγλικανικής Εκκλησίας.
WILLIAM BYRD (1543–1623): Ο μεγαλύτερος Άγγλος συνθέτης της εποχής. Παρόλο που ήταν καθολικός σε μια προτεσταντική χώρα, η ιδιοφυΐα του ήταν τέτοια που η Βασίλισσα τον προστάτευε. Τα μοτέτα του και η μουσική του για το "Virginal" (πρόγονος του πιάνου) είναι υποδείγματα κομψότητας.
JOHN DOWLAND (1563–1626): Ο "ποιητής της μελαγχολίας". Τα τραγούδια του για λαούτο, όπως το "Flow my tears", έγιναν οι πρώτες παγκόσμιες επιτυχίες της ποπ μουσικής της εποχής. Η μελαγχολία του Dowland εξέφραζε το τέλος της Αναγέννησης, την αίσθηση ότι ένας κόσμος φτάνει στο τέλος του.
ΤΟ ΜΑΔΡΙΓΑΛΙ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ: Συνθέτες όπως ο THOMAS MORLEY μετέφεραν το ιταλικό μαδριγάλι στην Αγγλία, κάνοντάς το πιο ανάλαφρο, χαρούμενο και γεμάτο από τα περίφημα "Fa-la-la".
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΩΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
Στα τέλη του 16ου αιώνα (πλησιάζοντας πλέον τις 12.000-13.000 λέξεις της συνολικής μας αφήγησης), η μουσική έχει καταφέρει κάτι μοναδικό:
Έχει ενσωματώσει την Επιστήμη (μαθηματικές αναλογίες).
Έχει εκφράσει τη Θρησκεία (Palestrina, Byrd).
Έχει αποθεώσει το Κράτος (Gabrieli).
Έχει αγγίξει την Ατομικότητα (Dowland).
Ο άνθρωπος δεν είναι πια μόνο στο επίκεντρο της αρμονίας· ο άνθρωπος είναι πλέον ο ίδιος ο δημιουργός του ηχητικού σύμπαντος. Η στατική αρμονία του Μεσαίωνα έχει δώσει τη θέση της στην κίνηση, το πάθος και την αντίθεση.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XIV: Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΗΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ - ΤΟ ΑΓΓΛΙΚΟ ΜΑΔΡΙΓΑΛΙ
Ενώ η Βενετία έλαμπε μέσα στις πολυφωνικές της αντανακλάσεις, στην Αγγλία της Ελισάβετ Α' η μουσική γνώριζε τη δική της «Χρυσή Εποχή». Μετά την ιστορική αποκοπή από τη Ρώμη, οι Άγγλοι συνθέτες βρέθηκαν μπροστά σε μια τεράστια πρόκληση: έπρεπε να ισορροπήσουν με δεξιοτεχνία ανάμεσα στην πλούσια παλαιά παράδοση και τις νέες, πιο απέριττες ανάγκες της Αγγλικανικής Εκκλησίας.
WILLIAM BYRD (1543–1623) Ο μεγαλύτερος Άγγλος συνθέτης της εποχής και μια προσωπικότητα γεμάτη αντιθέσεις. Παρόλο που παρέμεινε πιστός καθολικός σε μια αυστηρά προτεσταντική χώρα, η μουσική του ιδιοφυΐα ήταν τόσο αδιαμφισβήτητη που η ίδια η Βασίλισσα τον προστάτευε από τις θρησκευτικές διώξεις. Τα μοτέτα του, γεμάτα πνευματικό βάθος, και η μουσική του για το «Virginal» (έναν κομψό πρόγονο του πιάνου) παραμένουν μέχρι σήμερα αξεπέραστα υποδείγματα τεχνικής τελειότητας και αισθητικής κομψότητας.
JOHN DOWLAND (1563–1626) Ο «ποιητής της μελαγχολίας». Τα τραγούδια του για λαούτο, με κορυφαίο το εμβληματικό «Flow my tears», έγιναν οι πρώτες πραγματικά παγκόσμιες επιτυχίες, μια «ποπ μουσική» της εποχής που τραγουδιόταν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η μελαγχολία του Dowland δεν ήταν απλώς μια προσωπική διάθεση· εξέφραζε το φθινόπωρο της Αναγέννησης, την αίσθηση ότι ένας ολόκληρος κόσμος βεβαιοτήτων έφτανε στο τέλος του.
ΤΟ ΜΑΔΡΙΓΑΛΙ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ Η μεταφορά του ιταλικού μαδριγαλιού στο αγγλικό έδαφος άλλαξε τον χαρακτήρα του. Συνθέτες όπως ο THOMAS MORLEY το μετέτρεψαν σε κάτι πιο ανάλαφρο, εξωστρεφές και χαρούμενο, πλημμυρίζοντας τις παρτιτούρες με τα περίφημα «Fa-la-la» που αντηχούσαν στις γιορτές της ελισαβετιανής αυλής.
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΩΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
Στα τέλη του 16ου αιώνα, καθώς η συνολική μας αφήγηση πλησιάζει πλέον τις 13.000 λέξεις, η μουσική έχει καταφέρει να πετύχει κάτι μοναδικό στην ιστορία του πολιτισμού:
Ενσωμάτωσε την Επιστήμη: Χρησιμοποίησε τις μαθηματικές αναλογίες για να δομήσει το ηχητικό οικοδόμημα.
Εξέφρασε τη Θρησκεία: Μέσα από το έργο του Palestrina και του Byrd, η πίστη βρήκε την απόλυτη ηχητική της ενσάρκωση.
Αποθέωσε το Κράτος: Με τον Gabrieli και τις μεγαλειώδεις τελετές της Βενετίας, η μουσική έγινε το σύμβολο της πολιτικής ισχύος.
Άγγιξε την Ατομικότητα: Με τον Dowland, η μουσική άρχισε να μιλά για τα εσωτερικά συναισθήματα του ατόμου, για τη μοναξιά και το πάθος.
Ο άνθρωπος δεν βρίσκεται πια μόνο στο επίκεντρο της αρμονίας ως παρατηρητής· είναι πλέον ο ίδιος ο κυρίαρχος δημιουργός του ηχητικού σύμπαντος. Η στατική και ακίνητη αρμονία που χαρακτήριζε τον Μεσαίωνα έχει δώσει οριστικά τη θέση της στην κίνηση, την ένταση και την αντίθεση.
ΤΟΜΟΣ Δ': ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΜΙΑΣ ΕΠΟΧΗΣ ΚΑΙ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΟΠΕΡΑΣ
Βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας μεγάλης ανατροπής. Εκεί όπου ο CLAUDIO MONTEVERDI ετοιμάζεται να σπάσει οριστικά τους αυστηρούς κανόνες της Αναγέννησης. Η πολυφωνία θα υποχωρήσει για να δώσει χώρο στη μονωδία και το μουσικό δράμα. Η Όπερα γεννιέται, και μαζί της, μια νέα εποχή για την ανθρωπότητα.
ΤΟΜΟΣ Δ': ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΜΙΑΣ ΕΠΟΧΗΣ ΚΑΙ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΟΠΕΡΑΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XV: CLAUDIO MONTEVERDI – Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ ΤΗΣ ΜΑΝΤΟΥΑ
Καθώς ο 16ος αιώνας έσβηνε, η μουσική βρισκόταν σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Η τέλεια ισορροπία της αναγεννησιακής πολυφωνίας, αν και πανέμορφη, άρχιζε να μοιάζει με «χρυσό κλουβί». Οι λέξεις συχνά χάνονταν μέσα στις περίπλοκες πλέξεις των πολλών φωνών, και το συναίσθημα έπρεπε να υπακούει σε αυστηρούς μαθηματικούς κανόνες.
Τότε εμφανίστηκε ο CLAUDIO MONTEVERDI (1567–1643), ο άνθρωπος που θα άλλαζε τον ρου της μουσικής ιστορίας για πάντα.
Η «ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ» (SECONDA PRATICA) Ο Monteverdi τόλμησε το αδιανόητο: διακήρυξε ότι η μουσική δεν πρέπει να είναι ο κυρίαρχος, αλλά ο υπηρέτης του λόγου. Ενώ στην «Πρώτη Πρακτική» (το παλαιό στυλ του Palestrina) η αρμονία ήταν το παν, στη «Δεύτερη Πρακτική» το νόημα των λέξεων και το πάθος της ανθρώπινης ψυχής υπαγόρευαν τις νότες. Αν ο στίχος μιλούσε για πόνο, η μουσική έπρεπε να «πονάει», ακόμα κι αν αυτό σήμαινε τη χρήση σκληρών διαφωνιών που μέχρι τότε απαγορεύονταν.
1607: Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ – «L’ ORFEO» Στην αυλή της Μάντουα, ο Monteverdi παρουσιάζει τον «Ορφέα». Δεν ήταν η πρώτη φορά που κάποιος προσπάθησε να αναβιώσει το αρχαίο ελληνικό δράμα, αλλά ήταν η πρώτη φορά που η μουσική έγινε τόσο δραματική, τόσο ζωντανή.
Ο Ορφέας δεν τραγουδά απλώς· θρηνεί, παρακαλά, θριαμβεύει.
Η ορχήστρα παύει να είναι απλή συνοδεία και αποκτά «ψυχή», χρησιμοποιώντας διαφορετικά όργανα για να περιγράψει τον Πάνω Κόσμο και τον Άδη.
ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΤΟ ΜΠΑΡΟΚ Με τον Monteverdi, η μουσική περνά από την ηρεμία της Αναγέννησης στην ταραχή του Μπαρόκ. Η εστίαση μετατοπίζεται από τη συλλογικότητα της χορωδίας στη δύναμη της μονωδίας — της μίας, μοναδικής φωνής που αφηγείται την ιστορία της.
Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ
Η επανάσταση ξεκίνησε από τα σαλόνια των ευγενών και την «Καμεράτα της Φλωρεντίας», αλλά σύντομα θα κατακτούσε τα δημόσια θέατρα της Βενετίας. Η μουσική δεν ήταν πια μόνο για την εκκλησία ή τα δείπνα των βασιλιάδων· γινόταν θέαμα, δράμα, ζωή.
«Ο σκοπός της καλής μουσικής είναι να συγκινεί την ψυχή.» – CLAUDIO MONTEVERDI
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVI: Η ΒΕΝΕΤΙΑ ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΟΠΕΡΑΣ
Ενώ η όπερα γεννήθηκε ως ένα ακριβό πείραμα για τους λίγους και εκλεκτούς στις αυλές της Μάντουα και της Φλωρεντίας, ήταν στη ΒΕΝΕΤΙΑ που το είδος βρήκε τον πραγματικό του προορισμό. Το 1637 συνέβη κάτι επαναστατικό: άνοιξε το TEATRO SAN CASSIANO, το πρώτο δημόσιο θέατρο όπερας στον κόσμο.
Πλέον, η μουσική δεν ήταν προνόμιο μόνο των γαλαζοαίματων. Οποιοσδήποτε διέθετε το αντίτιμο ενός εισιτηρίου μπορούσε να εισέλθει σε έναν κόσμο μαγείας, εντυπωσιακών σκηνικών και συγκλονιστικών φωνών.
Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ "ΑΣΤΕΡΑ": ΟΙ CASTRATI ΚΑΙ ΟΙ PRIMADONNAS Με τη μεταφορά της όπερας στα δημόσια θέατρα, η εστίαση μετατοπίστηκε από το δράμα στον ερμηνευτή. Το κοινό διψούσε για δεξιοτεχνία και υπερβολή.
ΟΙ CASTRATI: Άνδρες με φωνές που συνδύαζαν τη δύναμη του ανδρικού στήθους με την έκταση και το χρώμα της γυναικείας σοπράνο. Έγιναν οι πρώτοι "superstars" της ιστορίας, με τον FARINELLI να αποτελεί αργότερα το πιο λαμπρό παράδειγμα.
BEL CANTO: Η τέχνη του "ωραίου τραγουδιού" άρχισε να διαμορφώνεται, δίνοντας έμφαση στην ευελιξία, τον έλεγχο της αναπνοής και την καθαρότητα του ήχου.
MONTEVERDI: Ο ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΕΝΟΣ ΓΙΓΑΝΤΑ Σε μεγάλη πια ηλικία, ο Monteverdi γράφει για τη Βενετία τα τελευταία του αριστουργήματα, όπως την "ΣΤΕΨΗ ΤΗΣ ΠΟΠΠΑΙΑΣ" (L'incoronazione di Poppea). Εδώ, η μουσική δεν περιγράφει πια θεούς και μυθικούς ήρωες, αλλά ανθρώπινα πάθη, φιλοδοξίες και ίντριγκες. Είναι η στιγμή που η όπερα ενηλικιώνεται.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVII: ΤΟ ΓΑΛΛΙΚΟ ΣΤΥΛ – JEAN-BAPTISTE LULLY
Ενώ η Ιταλία κατακτούσε την Ευρώπη με το πάθος της, στη Γαλλία του ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΥ ΙΔ' (του "Βασιλιά Ήλιου"), η μουσική έπρεπε να υπηρετεί το μεγαλείο του μονάρχη.
JEAN-BAPTISTE LULLY (1632–1687): Ένας Ιταλός που έγινε πιο Γάλλος από τους Γάλλους. Ο Lully δημιούργησε την Tragédie en musique, ένα στυλ όπερας που ήταν πιο πειθαρχημένο, με έμφαση στον χορό (μπαλέτο) και την καθαρή απαγγελία (recitatif).
Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Ένα νέο μουσικό σχήμα με αργό, επιβλητικό ρυθμό που προανήγγειλε την είσοδο του Βασιλιά στην αίθουσα.
ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ: Ο Lully ήταν ο πρώτος που απαίτησε από την ορχήστρα απόλυτο συγχρονισμό στις δοξαριές, θέτοντας τα θεμέλια για τη σύγχρονη διεύθυνση ορχήστρας.
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΜΠΑΡΟΚ: ΜΙΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΗΧΩΝ
Στα μέσα του 17ου αιώνα, η μουσική έχει πλέον αποκτήσει τα χαρακτηριστικά που ονομάζουμε ΜΠΑΡΟΚ:
Basso Continuo: Η συνεχής γραμμή του μπάσου που στηρίζει όλο το οικοδόμημα.
Αντίθεση: Το παιχνίδι ανάμεσα στο δυνατό (forte) και το σιγανό (piano), ανάμεσα στον σολίστα και το σύνολο.
Συναίσθημα (Affetti): Η πεποίθηση ότι κάθε μουσικό κομμάτι πρέπει να προκαλεί ένα συγκεκριμένο συναίσθημα στον ακροατή.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVIII: Η ΕΚΡΗΞΗ ΤΟΥ ΜΠΑΡΟΚ – ΤΟ ΧΡΩΜΑ, Η ΔΥΝΑΜΗ ΚΑΙ Η ΔΕΞΙΟΤΕΧΝΙΑ
Η μουσική του 17ου και των αρχών του 18ου αιώνα δεν είναι πια μια ήρεμη λίμνη, αλλά ένας ορμητικός ποταμός. Η τέχνη του Μπαρόκ (από την πορτογαλική λέξη barroco, το μαργαριτάρι με το ακανόνιστο σχήμα) αντανακλά την αγάπη της εποχής για το εντυπωσιακό, το περίτεχνο και το μεγαλειώδες.
ANTONIO VIVALDI (1678–1741): Ο «ΚΟΚΚΙΝΟΣ ΠΑΠΑΣ» ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ Στη Βενετία, ο Antonio Vivaldi φέρνει την επανάσταση με το Κοντσέρτο. Ως δάσκαλος στο ορφανοτροφείο κοριτσιών Ospedale della Pietà, δημιούργησε μια ορχήστρα που έγινε ο θρύλος της Ευρώπης.
ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΠΟΧΕΣ: Το διασημότερο έργο του είναι η επιτομή της «προγραμματικής μουσικής». Ο Vivaldi δεν γράφει απλώς νότες· ζωγραφίζει με τους ήχους το κελαήδισμα των πουλιών, το τρέμουλο από το κρύο, το γαύγισμα ενός σκύλου και την καταιγίδα του καλοκαιριού.
Με τον Vivaldi, το βιολί αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο, φτάνοντας στα όρια των τεχνικών δυνατοτήτων του.
GEORG FRIEDRICH HANDEL (1685–1759): Ο ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΗΣ ΤΟΥ ΛΟΝΔΙΝΟΥ Γερμανός στην καταγωγή, εκπαιδευμένος στην Ιταλία και τελικά ο «εθνικός συνθέτης» της Αγγλίας. Ο Handel ήταν ο απόλυτος επιχειρηματίας της μουσικής.
ΜΕΣΣΙΑΣ (MESSIAH): Όταν η όπερα άρχισε να χάνει τη δημοτικότητά της στο Λονδίνο, ο Handel στράφηκε στο Ορατόριο (θρησκευτικό δράμα χωρίς σκηνικά). Το «Αλληλούια» παραμένει μέχρι σήμερα ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους ύμνους παγκοσμίως.
ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΝΕΡΩΝ & ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΤΑ ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΠΥΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ: Έργα γραμμένα για να ακούγονται σε εξωτερικούς χώρους, συνοδεύοντας τις βασιλικές πομπές στον Τάμεση, επιβεβαιώνοντας τη σύνδεση της μουσικής με την πολιτική ισχύ.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XIX: JOHANN SEBASTIAN BACH – Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ
Αν το Μπαρόκ ήταν ένας καθεδρικός ναός, ο JOHANN SEBASTIAN BACH (1685–1750) θα ήταν ο αρχιτέκτονας, ο κτίστης και ο διακοσμητής του. Ο Bach δεν εφηύρε νέα είδη, αλλά πήρε όλα τα υπάρχοντα (εκτός από την όπερα) και τα οδήγησε στην απόλυτη τελειότητα.
Η ΑΝΤΙΣΤΙΞΗ (COUNTERPOINT): Η τέχνη του να πλέκεις πολλές ανεξάρτητες μελωδίες μαζί, έτσι ώστε να δημιουργούν ένα ενιαίο, αρμονικό σύνολο. Η Φούγκα του Bach είναι το αποκορύφωμα αυτής της μαθηματικής και καλλιτεχνικής ακρίβειας.
ΤΟ ΚΑΛΩΣ ΣΥΓΚΕΡΑΣΜΕΝΟ ΚΛΕΙΔΟΚΥΜΒΑΛΟ: Ένα έργο-σταθμός που απέδειξε ότι η μουσική μπορεί να παιχτεί σε όλες τις τονικότητες, ανοίγοντας τον δρόμο για τη δυτική μουσική όπως την ξέρουμε σήμερα.
ΤΑ ΠΑΘΗ: Με τα «Πάθη κατά Ματθαίον» και τα «Πάθη κατά Ιωάννην», ο Bach μετέτρεψε τη θρησκευτική λατρεία σε μια συγκλονιστική ανθρώπινη εμπειρία, γεμάτη δράμα και πνευματικότητα.
Για τον Bach, η μουσική ήταν μια πράξη λατρείας. Στο τέλος των χειρογράφων του έγραφε πάντα: S.D.G. (Soli Deo Gloria – Μόνο για τη δόξα του Θεού).
ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΜΙΑΣ ΓΙΓΑΝΤΙΑΙΑΣ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ
Με τον θάνατο του Bach το 1750, η εποχή του Μπαρόκ κλείνει τυπικά τον κύκλο της. Η μουσική έχει πλέον γίνει μια γλώσσα τόσο σύνθετη και πλούσια, που είναι έτοιμη για την επόμενη μεγάλη στροφή: την αναζήτηση της απλότητας, της συμμετρίας και της απόλυτης διαύγειας.
ΤΟΜΟΣ Ε': Ο ΚΛΑΣΙΚΙΣΜΟΣ – Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΜΜΕΤΡΙΑΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ XX: Ο ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ Η ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ ΒΙΕΝΝΗΣ
Μετά τον θάνατο του Bach το 1750, ο κόσμος άρχισε να αλλάζει ραγδαία. Η περίπλοκη αντιστίξη και η βαριά διακόσμηση του Μπαρόκ άρχισαν να θεωρούνται ξεπερασμένες. Ο άνθρωπος του Διαφωτισμού αναζητούσε πλέον τη διαύγεια, την απλότητα και την ισορροπία. Η μουσική έπρεπε να είναι ευχάριστη, κατανοητή και να ακολουθεί τους κανόνες της λογικής.
Το κέντρο του μουσικού κόσμου μεταφέρεται στη ΒΙΕΝΝΗ, την πόλη που θα γινόταν το εργαστήριο των μεγαλύτερων μουσικών πειραμάτων της ιστορίας.
FRANZ JOSEPH HAYDN (1732–1809): Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ Ο Haydn δεν ήταν απλώς ένας συνθέτης· ήταν ο αρχιτέκτονας των νέων μουσικών φορμών.
Η ΣΥΜΦΩΝΙΑ: Πήρε ένα μικρό ορχηστρικό κομμάτι και το μετέτρεψε σε ένα μνημειώδες έργο τεσσάρων μερών, θέτοντας τα θεμέλια για όλη την ορχηστρική μουσική που θα ακολουθούσε.
ΤΟ ΚΟΥΑΡΤΕΤΟ ΕΓΧΟΡΔΩΝ: Δημιούργησε έναν «διάλογο μεταξύ τεσσάρων λογικών ανθρώπων», δίνοντας στο βιολί, τη βιόλα και το βιολοντσέλο ίση αξία.
Με την εργατικότητα και το χιούμορ του, ο Haydn απέδειξε ότι η μουσική μπορεί να είναι ταυτόχρονα βαθιά και διασκεδαστική.
WOLFGANG AMADEUS MOZART (1756–1791): Η ΘΕΪΚΗ ΕΥΚΟΛΙΑ Αν ο Haydn έχτισε το σπίτι, ο Mozart το γέμισε με φως και ουράνια ομορφιά. Ένα παιδί-θαύμα που εξελίχθηκε στον πιο ολοκληρωμένο συνθέτη όλων των εποχών.
Η ΟΠΕΡΑ: Με έργα όπως οι «Γάμοι του Φίγκαρο» και ο «Don Giovanni», ο Mozart έδωσε στους χαρακτήρες του αληθινή ανθρώπινη ψυχολογία. Η μουσική του περιέγραφε ταυτόχρονα το γέλιο και το δάκρυ.
Η ΑΠΟΛΥΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ: Είτε επρόκειτο για πιάνο, είτε για ορχήστρα, η μουσική του Mozart διέθετε μια αβίαστη τελειότητα, μια ισορροπία που έμοιαζε να μην προσπαθεί ποτέ, αλλά να πετυχαίνει πάντα το ιδανικό.
LUDWIG VAN BEETHOVEN (1770–1827): Ο ΤΙΤΑΝΑΣ ΠΟΥ ΕΣΠΑΣΕ ΤΑ ΔΕΣΜΑ Ο Beethoven ξεκίνησε ως συνεχιστής του Haydn και του Mozart, αλλά σύντομα έγινε ο επαναστάτης που θα οδηγούσε τη μουσική στον Ρομαντισμό.
Η 3η ΣΥΜΦΩΝΙΑ (ΗΡΩΙΚΗ): Ένα έργο που άλλαξε τα πάντα. Η μουσική δεν ήταν πια μόνο για διασκέδαση· ήταν μια προσωπική εξομολόγηση, ένας αγώνας ενάντια στη μοίρα, μια κραυγή για την ελευθερία.
Η ΚΩΦΩΣΗ ΚΑΙ Ο ΘΡΙΑΜΒΟΣ: Παρόλο που έχασε την ακοή του, ο Beethoven συνέχισε να συνθέτει με το «αυτί της ψυχής» του, φτάνοντας στην 9η Συμφωνία – έναν παγκόσμιο ύμνο στην αδελφοσύνη των ανθρώπων.
.jpeg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου