Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΣΤΗ ΡΩΜΗ

 

ΤΟΜΟΣ Α': Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗΣ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ: ΕΛΕΝΗ ΦΩΚΑ

Όταν ο Αλέξανδρος έφτασε στον Ινδό ποταμό, δεν μετέφερε μόνο δόρατα, αλλά και λύρες. Η ελληνιστική περίοδος (323 π.Χ. – 31 π.Χ.) είναι η εποχή του "κοσμοπολιτισμού". Η μουσική γίνεται πλέον επαγγελματική, θεαματική και επιστημονική. Ο "ερασιτέχνης" πολίτης που τραγουδούσε στην αγορά δίνει τη θέση του στον "δεξιοτέχνη" που πληρώνεται με χρυσάφι για να εντυπωσιάσει τα πλήθη.

Ι. ΟΙ "ΤΕΧΝΙΤΑΙ ΠΕΡΙ ΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΟΝ"

Στους ελληνιστικούς χρόνους ιδρύθηκαν οι πρώτες "συντεχνίες" μουσικών και ηθοποιών, οι περίφημοι Τεχνίται περί τον Διόνυσον. Ήταν πανίσχυρα σωματεία με διεθνή εμβέλεια, που είχαν φορολογική ατέλεια και ελευθερία μετακίνησης σε όλα τα βασίλεια των Διαδόχων.

Η μουσική έγινε το κεντρικό θέαμα στα "Μεγάλα Διονύσια" και στα "Πτολεμαϊκά". Οι ορχήστρες γιγαντώθηκαν. Δεν είχαμε πια έναν λυράρη, αλλά εκατοντάδες μουσικούς που έπαιζαν ταυτόχρονα, προαναγγέλλοντας τις μεγάλες ορχήστρες της Δύσης.

Ο Διάλογος του Πτολεμαίου με τον Αυλητή:

— "Γιατί η αυλή μου χρειάζεται εκατό αυλούς, όταν η φωνή της γνώσης είναι μία;" ρώτησε ο Πτολεμαίος ο Φιλάδελφος. — "Γιατί, Βασιλιά μου, η εξουσία σου απλώνεται σε χίλια μίλια. Ένας αυλός ακούγεται σε μια κάμαρα, αλλά εκατό αυλοί κάνουν τον αέρα της Αλεξάνδρειας να υποκλιθεί στο όνομά σου. Η μουσική είναι η ηχώ της ισχύος σου."

ΙΙ. Η ΥΔΡΑΥΛΙΣ ΤΟΥ ΚΤΗΣΙΒΙΟΥ: ΤΟ ΠΡΩΤΟ "ΠΛΗΚΤΡΟΦΟΡΟ"

Στην Αλεξάνδρεια του 3ου π.Χ. αιώνα, η τεχνολογία συνάντησε την τέχνη. Ο μηχανικός Κτησίβιος εφηύρε την Ύδραυλι, το πρώτο εκκλησιαστικό όργανο της ιστορίας. Χρησιμοποιώντας την πίεση του νερού για να διοχετεύει αέρα στους αυλούς, δημιούργησε ένα όργανο με τεράστια ένταση και έκταση.

Η Ύδραυλις έγινε το σύμβολο της ελληνιστικής μηχανικής. Παιζόταν σε ιπποδρομίες, σε παλάτια και σε δημόσιες τελετές. Ήταν η πρώτη φορά που ο άνθρωπος κατάφερε να "δαμάσει" τον ήχο μέσω μιας μηχανής, ανοίγοντας τον δρόμο για το πιάνο και το εκκλησιαστικό όργανο χίλια χρόνια αργότερα.

ΙΙΙ. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΣΕΙΚΙΛΟΥ

Σε αυτή την περίοδο η μουσική αρχίζει να καταγράφεται συστηματικά. Το πιο πολύτιμο κειμήλιο που έχουμε είναι ο Επιτάφιος του Σεικίλου, μια στήλη που βρέθηκε στις Τράλλεις της Μικράς Ασίας (1ος αι. μ.Χ.). Είναι το αρχαιότερο πλήρες μουσικό κομμάτι στον κόσμο, με τις νότες σημειωμένες πάνω από τις λέξεις.

Το κείμενο λέει: "Όσο ζεις, λάμψε. Μη λυπάσαι καθόλου. Γιατί λίγο διαρκεί η ζωή, και ο χρόνος απαιτεί το τέλος της."

Αυτή η φιλοσοφία της "στιγμής" αντικατοπτρίζει το πνεύμα των ελληνιστικών χρόνων: η μουσική είναι μια απόλαυση του "τώρα", μια παρηγοριά στην απεραντοσύνη της αυτοκρατορίας.

IV. Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΥ ΚΑΙ Η ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ

Ο Αριστόξενος ο Ταραντίνος, μαθητής του Αριστοτέλη, έφερε την επανάσταση στη μουσικολογία. Σε αντίθεση με τους Πυθαγόρειους που έβλεπαν τη μουσική μόνο ως μαθηματικά, ο Αριστόξενος υποστήριξε ότι το κριτήριο της μουσικής είναι το αυτί και η αίσθηση.

Διαχώρισε το μουσικό διάστημα από το μαθηματικό κλάσμα και μελέτησε τον "τρόπο" (τις κλίμακες) ως ψυχολογική κατάσταση. Η θεωρία του για τους 15 τόνους αποτέλεσε τη βάση για όλη τη μετέπειτα βυζαντινή και αραβική μουσική παράδοση.

---

ΤΟΜΟΣ Β': ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ

Ι. ΤΟ ΜΠΟΛΙΑΣΜΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΕΡΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ

Η ελληνική λύρα και η κιθάρα άρχισαν να αλλάζουν. Στις ελληνιστικές πόλεις της Συρίας και της Αιγύπτου, οι Έλληνες μουσικοί υιοθέτησαν το Πανδούριον (τον πρόγονο του ταμπουρά και του μπουζουκιού), ένα όργανο με μακρύ λαιμό και τάστα, που επέτρεπε πιο περίπλοκους ελιγμούς.

Η μουσική έγινε πιο "αισθησιακή", με τη χρήση περισσότερων χρωματικών διαστημάτων και γρήγορων ρυθμών. Οι φιλόσοφοι της εποχής παραπονούνταν ότι η "σεμνή" δωρική μουσική χανόταν μπροστά στην "εκλυτική" μουσική της Ανατολής, αλλά ο λαός λάτρευε τους νέους, εξωτικούς ήχους.

ΙΙ. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ

Στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, οι λόγιοι κατέγραψαν για πρώτη φορά τα "Άπαντα" της αρχαίας μουσικής. Ο Ερατοσθένης και ο Ευκλείδης έγραψαν πραγματείες για τη διαίρεση του κανόνος (της χορδής). Η μουσική έπαψε να είναι μόνο πράξη και έγινε επιστήμη της αρμονικής.Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 3, όπου η μουσική των Ελληνιστικών Χρόνων απομακρύνεται από το "ήθος" της κλασικής Αθήνας και γίνεται ένα παγκόσμιο υπερθέαμα, κυριαρχώντας στα στάδια και προετοιμάζοντας το έδαφος για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

---

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΣΤΗ ΡΩΜΗ

ΤΟΜΟΣ Γ': ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ, ΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ "VIRTUOSO"

Ι. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΩΣ ΑΘΛΗΜΑ: ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Στην ελληνιστική οικουμένη, η μουσική δεν ήταν πια μόνο μια πνευματική άσκηση, αλλά ένας σκληρός ανταγωνισμός. Οι "Μουσικοί Αγώνες" στα Πύθια, στα Νέμεα και στα Μεγάλα Παναθήναια έγιναν το επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Οι κιθαρωδοί και οι αυλητές της εποχής ήταν οι "αστέρες" του τότε κόσμου, με αμοιβές που σήμερα θα αντιστοιχούσαν σε εκατομμύρια.

Ο Αριστόνοος ο Χίος ή ο Πολύμνηστος, για παράδειγμα, ταξίδευαν από βασίλειο σε βασίλειο. Οι πόλεις έχτιζαν τεράστια Ωδεία (όπως το Ωδείο της Πάτρας ή της Εφέσου) ειδικά για να φιλοξενούν αυτούς τους δεξιοτέχνες. Η μουσική έπρεπε να είναι "μεγάλη": περισσότερες χορδές στις κιθάρες, πιο σύνθετοι αυλοί και τεχνικές που άγγιζαν τα όρια της ανθρώπινης ικανότητας.

Ο Διάλογος του Νικητή Κιθαρωδού με τον Ηττημένο (2ος αιώνας π.Χ.):

— "Γιατί το πλήθος με αποδοκίμασε, ενώ έπαιξα τις νότες του Τερπάνδρου με απόλυτη ακρίβεια;" ρώτησε ο ηττημένος. — "Γιατί έπαιξες για τους νεκρούς, φίλε μου," απάντησε ο νικητής κρατώντας το χρυσό στεφάνι. "Το πλήθος στην Αντιόχεια δεν θέλει ακρίβεια, θέλει έκπληξη. Θέλει να δει τα δάχτυλά σου να χάνονται πάνω στις χορδές σαν αστραπές. Η μουσική πλέον δεν είναι προσευχή, είναι θρίαμβος."

ΙΙ. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΥΛΟΥ

Στους ελληνιστικούς χρόνους, τα όργανα υπέστησαν τρομερές μετατροπές:

• Η "Μεγάλη Κιθάρα": Έγινε βαρύτερη, με πιο αντηχητικό σώμα και περισσότερες χορδές (έως 11 ή 15). Ο κιθαρωδός έπρεπε να έχει τη δύναμη αθλητή για να την κρατά και την ευλυγισία χορευτή για να την παίζει.

• Ο "Πολυκάλαμος Αυλός": Οι αυλοί απέκτησαν μεταλλικούς δακτυλίους που επέτρεπαν στον μουσικό να αλλάζει κλίμακες (τρόπους) εν ώρα εκτέλεσης, κάτι που παλαιότερα θεωρούνταν αδύνατο.

ΙΙΙ. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ: ΤΟ "ΝΕΟΝ ΔΡΑΜΑ"

Το θέατρο άλλαξε ριζικά. Ο Χορός, που στην κλασική εποχή ήταν η "φωνή του λαού", υποβαθμίστηκε. Τη θέση του πήραν οι μονωδίες των πρωταγωνιστών. Ο ηθοποιός ήταν πλέον και τραγουδιστής. Οι μελωδίες έγιναν πιο "αισθησιακές", με χρήση πολλών καλλωπισμών, επηρεασμένες από τους ήχους της Ανατολής (Φρυγικός και Λύδιος τρόπος).

Αυτή η τάση ονομάστηκε "Νέα Μουσική". Οι συντηρητικοί την κατηγορούσαν ως "θηλυπρεπή" και "χαλαρή", αλλά ήταν αυτή που κατέκτησε τις μάζες.

IV. Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΗ ΡΩΜΗ: Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Όταν οι Ρωμαίοι κατέκτησαν την Ελλάδα, δεν έφεραν πίσω μόνο αγάλματα, αλλά και μουσικούς. Η ελληνιστική μουσική έγινε η βάση για τη ρωμαϊκή ψυχαγωγία. Οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν την Ύδραυλι για το Κολοσσαίο και την Κιθάρα για τα συμπόσιά τους.

Όμως, η πνευματικότητα της ελληνικής μουσικής άρχισε να δίνει τη θέση της στην καθαρή επίδειξη ισχύος. Οι ρωμαϊκές ορχήστρες περιλάμβαναν εκατοντάδες σαλπιγκτές και τυμπανιστές, στοχεύοντας στον όγκο του ήχου παρά στην ποιότητα της μελωδίας.

Μια Σκέψη ενός Έλληνα Μουσικού στη Ρώμη (1ος αιώνας π.Χ.):

"Διδάσκουμε στους Ρωμαίους πώς να κουρδίζουν τη λύρα, αλλά εκείνοι προτιμούν τον θόρυβο των χάλκινων σαλπίγγων. Καταλαβαίνουν τον ρυθμό του εμβατηρίου, αλλά αγνοούν τη σιωπή που κρύβεται πίσω από μια δωρική νότα. Τους δώσαμε την ψυχή μας, και εκείνοι την έκαναν διάκοσμο για τους θριάμβους τους."

V. Η ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ: ΟΙ ΠΥΛΩΝΕΣ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Παρά την "εμπορευματοποίηση", η θεωρητική σκέψη των Ελληνιστικών Χρόνων (Αριστόξενος, Κλαύδιος Πτολεμαίος) διασώθηκε στις βιβλιοθήκες. Αυτή ακριβώς η γνώση περί "τρόπων" και "συστημάτων" θα αποτελούσε αργότερα τη βάση για:

1. Τη Βυζαντινή Εκκλησιαστική Μουσική (Οκταηχία).

2. Τη Γρηγοριανή Μελωδία στη Δύση.

3. Το αραβικό σύστημα των Maqamat.