Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΓΓΕΛΙΚΟ ΨΑΛΜΟ ΣΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΑΥΛΗΣ

ΤΟΜΟΣ Α': Η ΘΕΪΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ ΚΑΙ Η ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ

Η Βυζαντινή Μουσική δεν είναι απλώς μια θρησκευτική παράδοση· είναι η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής "αρμονικής", μεταμορφωμένης για να υπηρετήσει τον Λόγο. Στην Κωνσταντινούπολη, ο ήχος έγινε το όχημα για την επικοινωνία με το Θείο, δημιουργώντας ένα σύστημα που παραμένει ζωντανό και αμετάβλητο για πάνω από 1.500 χρόνια.

Ι. ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΣ ΚΑΙ Η ΟΚΤΑΗΧΙΑ

Τον 8ο αιώνα, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός έθεσε τα θεμέλια της Βυζαντινής Μουσικής κωδικοποιώντας την Οκταηχία. Πρόκειται για ένα σύστημα οκτώ "ήχων" (τρόπων), που χωρίζονται σε τέσσερις κύριους και τέσσερις πλάγιους.

Κάθε "ήχος" έχει το δικό του πνευματικό βάρος:

• Ήχος Πρώτος: Χαρμόσυνος και μεγαλοπρεπής.

• Ήχος Δεύτερος: Παρακλητικός και γλυκός.

• Ήχος Τρίτος: Επιβλητικός και ορμητικός.

• Ήχος Τέταρτος: Πανηγυρικός και φωτεινός.

Ο Διάλογος του Αυτοκράτορα με τον Πρωτοψάλτη (9ος αιώνας):

— "Γιατί απαγορεύεις τα όργανα μέσα στο ναό, ενώ οι αρχαίοι Έλληνες και οι Εβραίοι

χρησιμοποιούσαν λύρες και κύμβαλα;" ρώτησε ο Αυτοκράτορας. — "Μεγαλειότατε," απάντησε ο ψάλτης, "το ανθρώπινο λαρύγγι είναι το μόνο όργανο που έπλασε ο ίδιος ο Θεός. Κάθε ξύλο ή μέταλλο είναι νεκρό. Μόνο η ζωντανή πνοή του ανθρώπου μπορεί να μεταφέρει το Πνεύμα χωρίς εμπόδια. Η φωνή μας είναι η 'λογική λατρεία'."

ΙΙ. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΨΑΛΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟ "ΙΣΟΚΡΑΤΗΜΑ"

Η Βυζαντινή Μουσική είναι αμιγώς μονοφωνική. Όμως, αυτή η μονοφωνία υποστηρίζεται από το Ισοκράτημα – μια συνεχή, βαθιά νότα βάσης που κρατούν οι ισοκράτες. Το ισοκράτημα συμβολίζει το αμετάβλητο και το αιώνιο (τον Θεό), πάνω στο οποίο αναπτύσσεται η μελωδία (ο άνθρωπος και η ιστορία του).

ΙΙΙ. Η ΚΟΣΜΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟ "ΟΡΓΑΝΟΝ" ΤΟΥ ΠΑΛΑΤΙΟΥ

Ενώ στην εκκλησία κυριαρχούσε η φωνή, στο Παλάτι και τον Ιππόδρομο η μουσική ήταν εκκωφαντική και πολυτελής. Το Βυζάντιο ήταν ο κληρονόμος της ελληνιστικής Ύδραυλις, η οποία εξελίχθηκε στο Εκκλησιαστικό Όργανο.

Το 757 μ.Χ., ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε' έστειλε ως δώρο ένα τέτοιο όργανο στον βασιλιά των Φράγκων, Πιπίνο τον Βραχύ. Ήταν η στιγμή που το όργανο εισήλθε στη Δύση, όπου αργότερα θα γινόταν το κύριο όργανο της Καθολικής Εκκλησίας, ενώ στην Ανατολή παρέμεινε αποκλειστικά κοσμικό.

IV. ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΛΗΣ

Στα συμπόσια και τις "δοχές" (υποδοχές) των πρεσβευτών, η βυζαντινή ορχήστρα περιλάμβανε:

• Την Πανδουρίδα (Θαμπούρι): Συνέχεια του αρχαίου οργάνου, πρόγονος του ταμπουρά.

• Την Κιθάρα και το Λαούτο: Που παιζόντουσαν με δεξιοτεχνία από επαγγελματίες μουσικούς.

• Τη Βυζαντινή Λύρα: Το πρώτο έγχορδο με δοξάρι στην Ευρώπη (9ος αι.), που κρατιόταν όρθιο στο γόνατο – ο πρόγονος της κρητικής λύρας και του βιολιού.

V. ΟΙ ΚΑΣΣΙΑΝΗ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΥΜΝΩΔΟΙ

Η Βυζαντινή περίοδος ανέδειξε σπουδαίες προσωπικότητες, όπως η Κασσιανή, η μοναδική γυναίκα υμνογράφος της οποίας τα έργα ψάλλονται μέχρι σήμερα. Η μουσική της συνδυάζει τη λόγια γνώση με το βαθύ συναίσθημα της μετάνοιας.

Μια Σκέψη ενός Μοναχού στο Άγιο Όρος (11ος αιώνας):

"Όταν ψάλλουμε, δεν τραγουδάμε για να μας ακούσουν οι άνθρωποι. Ψάλλουμε για να συντονίσουμε την καρδιά μας με την κίνηση των αγγέλων. Η μουσική μας είναι μια σκάλα: κάθε νότα είναι ένα σκαλί που σε ανεβάζει πιο ψηλά από το σώμα σου."

VI. Η "ΠΑΠΑΔΙΚΗ" ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΛΛΩΠΙΣΜΟΙ

Κατά τους τελευταίους αιώνες του Βυζαντίου (Παλαιολόγεια περίοδος), η μουσική έγινε εξαιρετικά περίπλοκη. Εμφανίστηκαν τα "Κρατήματα", μελωδίες χωρίς λόγια (με συλλαβές όπως τε-ρι-ρεμ), που επέτρεπαν στον ψάλτη να αυτοσχεδιάσει και να δείξει τη δεξιοτεχνία του, συμβολίζοντας την άρρητη υμνολογία των αγγέλων.

ΤΟΜΟΣ Β': Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ ΤΩΝ ΥΜΝΩΝ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ: ΕΛΕΝΗ ΦΩΚΑ

Στο Βυζάντιο, η μουσική δεν υπήρχε ποτέ χωρίς τον Λόγο. Ο "Ύμνος" ήταν μια πλήρης καλλιτεχνική δημιουργία, όπου ο ποιητής ήταν ταυτόχρονα και ο συνθέτης (μελοποιός). Η εξέλιξη των μορφών του ύμνου αντικατοπτρίζει την ίδια την άνοδο της αυτοκρατορικής ισχύος.

Ι. ΤΟ ΚΟΝΤΑΚΙΟ: ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΔΡΑΜΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Τον 6ο αιώνα, η Κωνσταντινούπολη δονείται από το Κοντάκιο. Πρόκειται για ένα μακροσκελές έμμετρο κήρυγμα, μια μορφή "θρησκευτικής όπερας" χωρίς όργανα. Ο κορυφαίος δημιουργός του ήταν ο Ρωμανός ο Μελωδός, ένας Σύρος που ήρθε στην Πόλη και, σύμφωνα με τον θρύλο, έλαβε το χάρισμα της ποίησης αφού έφαγε ένα χάρτινο κύλινδρο (κοντάκιο) που του έδωσε η Θεοτόκος στον ύπνο του.

Το Κοντάκιο αποτελούνταν από το "Προοίμιο" και τους "Οίκους". Η μουσική του ήταν αφηγηματική, έντονη και γεμάτη πάθος, σχεδιασμένη να κρατά το κοινό σε εγρήγορση κατά τη διάρκεια των ολονυχτιών.

Ο Διάλογος του Ρωμανού με έναν Αυτοκρατορικό Φρουρό:

— "Γιατί οι άνθρωποι κλαίνε όταν ψάλλεις για τη Γέννηση, ενώ ο λόγος σου είναι απλός;" — "Γιατί δεν ψάλλω με τη λογική, αλλά με τον ρυθμό της καρδιάς," απάντησε ο Ρωμανός. "Οι λέξεις είναι το σκάφος, αλλά η μελωδία είναι ο άνεμος. Χωρίς τον άνεμο, το σκάφος μένει ακίνητο στο λιμάνι της νόησης."

ΙΙ. Ο ΚΑΝΟΝΑΣ: Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Από τον 8ο αιώνα, το Κοντάκιο υποχωρεί και τη θέση του παίρνει ο Κανόνας. Είναι μια πιο σύνθετη μορφή, που αποτελείται από οκτώ ή εννέα "Ωδές". Εδώ η μουσική γίνεται πιο λόγια και αυστηρή. Ο Κανόνας απαιτούσε από τον ψάλτη να γνωρίζει άριστα την Οκταηχία, καθώς κάθε Ωδή έπρεπε να ακολουθεί έναν συγκεκριμένο "Ειρμό" (μουσικό πρότυπο).

ΙΙΙ. Η ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΤΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΠΟΥ "ΠΕΤΟΥΝ"

Η μεγαλύτερη εφεύρεση των Βυζαντινών ήταν η σημειογραφία τους. Σε αντίθεση με το δυτικό πεντάγραμμο που είναι στατικό, τα βυζαντινά Νεύματα (σημάδια) είναι ενεργητικά. Δεν δείχνουν μόνο τη νότα, αλλά και τον τρόπο που πρέπει να κινηθεί η φωνή: αν πρέπει να "πετάξει", αν πρέπει να "τρεμoπαίξει" (γοργόν) ή αν πρέπει να "σταθεί" με βάρος (βαρεία).

---

ΤΟΜΟΣ Γ': ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΙΠΠΟΔΡΟΜΟΥ ΚΑΙ ΤΑ "ΑΚΤΑ"

Ι. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ: ΟΙ ΒΕΝΕΤΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΑΣΙΝΟΙ

Εκτός από τους ναούς, η μουσική κυριαρχούσε στον Ιππόδρομο. Εκεί, οι δύο μεγάλες παρατάξεις, οι Βένετοι και οι Πράσινοι, είχαν τις δικές τους χορωδίες και τους δικούς τους οργανοπαίκτες. Τα "Άκτα" ήταν οι ρυθμικοί ύμνοι που τραγουδούσαν οι οπαδοί για να επευφημήσουν τον Αυτοκράτορα ή για να διαμαρτυρηθούν.

Η μουσική του Ιπποδρόμου ήταν γεμάτη κρουστά (τύμπανα, κύμβαλα) και χάλκινα σάλπιγγες. Ήταν μια μουσική ισχύος και όγκου, που έπρεπε να καλύψει τις κραυγές 60.000 θεατών.

ΙΙ. ΤΟ "ΑΥΤΟΜΑΤΟ" ΟΡΓΑΝΟ ΚΑΙ Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ

Στο παλάτι της Μαγναύρας, οι Βυζαντινοί είχαν κατασκευάσει θαύματα της μηχανικής. Υπήρχε το "Χρυσό Δέντρο" με μεταλλικά πουλιά που κελαηδούσαν μηχανικά, και το Χρυσό Όργανο, που έπαιζε μόνο του μέσω υδραυλικής πίεσης ή πεπιεσμένου αέρα.

Όταν οι ξένοι πρεσβευτές έμπαιναν στην αίθουσα του θρόνου, ο ήχος του οργάνου και οι κινήσεις των αυτομάτων τους προκαλούσαν δέος. Η μουσική ήταν το απόλυτο "soft power" της αυτοκρατορίας.

Μια καταγραφή ενός Λατίνου Πρεσβευτή (10ος αιώνας):

"Δεν πίστευα στα αυτιά μου. Ο ήχος δεν ερχόταν από ανθρώπους, αλλά από τους τοίχους και το έδαφος. Ήταν σαν η ίδια η γη της Κωνσταντινούπολης να τραγουδούσε τη δόξα του Βασιλέα τους. Ένιωσα μικρός και ανίσχυρος μπροστά σε τέτοια αρμονία."

ΙΙΙ. ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΑΒΕΡΝΑΣ

Στις γειτονιές της Πόλης, η μουσική ήταν πιο απλή. Ο λαός έπαιζε:

• Το Κανονάκι (Ψαλτήρι): Που συνόδευε τα λαϊκά τραγούδια.

• Το Σύριγγα: Το φλάουτο του βοσκού που είχε επιβιώσει από την αρχαιότητα.

• Το Πανδούριον (Θαμπούρι): Το αγαπημένο όργανο των στρατιωτών στα σύνορα (Ακρίτες).

IV. ΟΙ ΑΚΡΙΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΟΣ ΤΟΥ ΔΙΓΕΝΗ

Στα σύνορα της αυτοκρατορίας, γεννήθηκε η Ακριτική Μουσική. Τα τραγούδια αυτά υμνούσαν τα κατορθώματα των συνόρων. Ήταν μουσική σκληρή, με γρήγορους ρυθμούς και χρήση της Λύρας. Αυτά τα τραγούδια είναι οι πρόγονοι των ηρωικών δημοτικών τραγουδιών που γνωρίζουμε σήμερα.

V. Η ΦΘΟΡΑ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ: ΟΙ "ΜΑΪΣΤΟΡΕΣ"

Προς το τέλος της αυτοκρατορίας (13ος-15ος αι.), η μουσική γίνεται "επιστημονική". Ο Ιωάννης Κουκουζέλης, ο "Αγγελόφωνος", επανέφερε τη δεξιοτεχνία στην ψαλτική. Δημιούργησε νέα σημάδια σημειογραφίας και συνέθεσε έργα τόσο δύσκολα, που μόνο οι "Μαΐστορες" (οι δάσκαλοι) μπορούσαν να εκτελέσουν.