ΤΟΜΟΣ Α': ΟΙ ΡΩΜΙΟΙ ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΚΑΙ Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ
Μετά το 1453, η μουσική στην Κωνσταντινούπολη δεν γνώρισε ρήξη, αλλά μια συγκλονιστική ώσμωση. Η οθωμανική "λόγια" μουσική (Klasik Türk Musikisi) είναι το παιδί της βυζαντινής εκκλησιαστικής παράδοσης και της αραβοπερσικής θεωρίας. Στα σεράγια των Σουλτάνων, οι Ρωμιοί ψάλτες και οργανοπαίκτες θεωρούνταν οι απόλυτοι αυθεντίες.
Ι. ΟΙ ΡΩΜΙΟΙ ΜΟΥΣΙΚΟΙ ΩΣ ΠΥΛΩΝΕΣ ΤΟΥ ΣΕΡΑΪΟΥ
Η οθωμανική αυλή δεν ήταν ένας κλειστός θρησκευτικός χώρος, αλλά ένα ανοιχτό πολιτιστικό εργαστήριο. Ο Σουλτάνος Μουράτ Δ' και ο Σελίμ Γ' (ο οποίος ήταν και σπουδαίος συνθέτης)
περιβάλλονταν από Έλληνες μουσικούς.Ο Αγγελή (Angelos), ο Πέτρος Πελοποννήσιος και ο Ζαχαρίας ο Χανεντές (τραγουδιστής) δεν ήταν απλώς υπάλληλοι, αλλά οι πνευματικοί διαμορφωτές της μουσικής αισθητικής της αυτοκρατορίας.
Ο Διάλογος του Σουλτάνου Σελίμ Γ' με τον Πέτρο Λαμπαδάριο (1770):
— "Πέτρο, η ψυχή μου αναζητά έναν ήχο που να μην είναι ούτε θρήνος ούτε γιορτή, αλλά η σιωπή του δειλινού στον Βόσπορο. Μπορείς να τον βρεις στις χορδές σου;" — "Μεγαλειότατε," απάντησε ο Πέτρος, "θα σου παίξω το Μακάμ 'Σεγκιάχ'. Είναι ο ήχος που βγάζει το φως όταν ακουμπά το νερό. Δεν είναι δικός μου, είναι ο ήχος της Πόλης που μας γέννησε και τους δύο. Εγώ απλώς δανείζω τα δάχτυλά μου στη μνήμη της."
ΙΙ. Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ "ΚΟΜΜΑΤΩΝ" (ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ)
Η οθωμανική μουσική τελειοποίησε τη διαίρεση του ήχου. Ενώ η Δύση χώρισε την οκτάβα σε 12 ημιτόνια, οι μουσικοί της Πόλης τη χώρισαν σε 53 "Κόμματα". Αυτό επέτρεπε μια απίστευτη εκφραστικότητα. Μια νότα μπορούσε να είναι "λίγο πιο ψηλή" ή "λίγο πιο χαμηλή", ανάλογα με το συναίσθημα που ήθελε να προκαλέσει ο καλλιτέχνης.
Αυτή η ακρίβεια οδήγησε στη δημιουργία εκατοντάδων Μακάμ (δρόμων). Κάθε Μακάμ είχε τη δική του "προσωπικότητα" και τη δική του ώρα της ημέρας:
Μακάμ Ραστ: Για την ανατολή του ηλίου, γεμάτο δύναμη.
Μακάμ Χουζάμ: Για το ηλιοβασίλεμα, γεμάτο νοσταλγία.
Μακάμ Νιχαβέντ: Για τη νύχτα, με μια μελαγχολία που αγγίζει τα όρια του ονείρου.
ΙΙΙ. Η ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΧΑΜΠΑΡΤΣΟΥΜ
Επειδή η οθωμανική μουσική ήταν προφορική, υπήρχε κίνδυνος να χαθεί. Τον 18ο αιώνα, ο Αρμένιος Χαμπαρτσούμ Λιμοντζιάν, με τη βοήθεια Ρωμιών ψαλτών, επινόησε ένα σύστημα σημειογραφίας βασισμένο στα βυζαντινά νεύματα. Χάρη σε αυτόν, σήμερα μπορούμε να παίζουμε τις συνθέσεις των Σουλτάνων και των Ρωμιών δασκάλων ακριβώς όπως ακούγονταν πριν 300 χρόνια.
ΤΟΜΟΣ Β': ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ "ΛΟΓΙΑΣ" ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Ι. ΤΟ ΤΑΜΠΟΥΡ: Ο ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ ΤΩΝ ΕΓΧΟΡΔΩΝ
Το Ταμπούρ (Tanbur) είναι το κατεξοχήν όργανο της Κωνσταντινούπολης. Με τον πανέμορφο, μακρύ λαιμό του και το στρογγυλό ηχείο από ξύλο μουριάς, παράγει έναν ήχο μεταλλικό αλλά ταυτόχρονα γλυκό. Οι μουσικοί έλεγαν ότι το Ταμπούρ είναι το μόνο όργανο που μπορεί να αποδώσει "την ηχώ του παραδείσου".
ΙΙ. ΤΟ ΝΕΪ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΡΙΣΤΡΕΦΟΜΕΝΟΙ ΔΕΡΒΙΣΗΔΕΣ
Στους τεκέδες των Μεβλεβί, το Νέι (το καλάμινο φλάουτο) ήταν το ιερό όργανο. Η μουσική των Δερβίσηδων (Ayin) είναι μια από τις πιο σύνθετες μορφές της παγκόσμιας μουσικής. Ο ήχος του Νέι συμβολίζει τον άνθρωπο που "αδειάζει" από το εγώ του για να γεμίσει από τη θεία πνοή.
ΙΙΙ. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΛΥΡΑ (KEMENCE)
Μικρή, κομψή και παιγμένη με το νύχι (όχι με την ψίχα του δαχτύλου), η Πολίτικη Λύρα έγινε η "φωνή" της Κωνσταντινούπολης. Η ικανότητά της να κάνει συνεχή γλιστρήματα (glissando) την έκανε απαραίτητη για την απόδοση των λεπτών διαστημάτων των Μακάμ.
IV. ΤΟ ΚΑΝΟΝΑΚΙ ΚΑΙ Η ΔΕΞΙΟΤΕΧΝΙΑ
Το Κανονάκι (Qanun) στην Πόλη έφτασε σε αξεπέραστα επίπεδα δεξιοτεχνίας. Οι "μανταλάδες" (μικροί μοχλοί) επιτρέπουν στον μουσικό να αλλάζει το κούρδισμα σε κλάσματα του δευτερολέπτου, ακολουθώντας τις μετατροπές της μελωδίας.
ΤΟΜΟΣ Γ': Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ - ΤΟ ΦΑΝΑΡΙ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΑ
Η μουσική της Πόλης δεν παιζόταν μόνο στο παλάτι. Παιζόταν στα αρχοντικά των Φαναριωτών, όπου οι λόγιοι Έλληνες διοργάνωναν βραδιές ποίησης και μουσικής. Εκεί γεννήθηκε το Σαρκί (Şarkί), μια πιο ανάλαφρη μορφή τραγουδιού που μιλούσε για τον έρωτα, τη φύση και την ομορφιά του Βοσπόρου.
Την ίδια ώρα, στο Πέρα (τη σημερινή Istiklal), η μουσική άρχισε να δέχεται δυτικές επιρροές. Τα πρώτα πιάνα έφτασαν στην Πόλη, και οι Ρωμιού συνθέτες άρχισαν να γράφουν "περσικά βαλς" και "οθωμανικές πόλκες", δημιουργώντας ένα μοναδικό κοσμοπολίτικο χαρμάνι.
Μια Σκέψη ενός Μουσικού στο Γαλατά (19ος αιώνας):
"Ακούω το κανονάκι από το απέναντι καφενείο και την ίδια στιγμή ένα βιολί να παίζει Μότσαρτ από το ανοιχτό παράθυρο ενός αρχοντικού. Αυτή είναι η Πόλη μας. Μια συμφωνία που δεν τελειώνει ποτέ, γιατί κάθε λαός προσθέτει τη δική του νότα στο ίδιο πεντάγραμμο του Βοσπόρου."Συνεχίζουμε με τον ΤΟΜΟ Γ' και Δ' για την Οθωμανική Περίοδο, εμβαθύνοντας στις μυστικές αδελφότητες, τις γυναίκες συνθέτριες και την εξέλιξη της σημειογραφίας που διέσωσε αυτόν τον πολιτισμό. Για να φτάσουμε τις 15.000 λέξεις, αναλύουμε τώρα την "αθέατη" πλευρά της μουσικής της Πόλης.
ΤΟΜΟΣ Γ': Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΤΕΚΕΔΩΝ ΚΑΙ Ο ΣΟΥΦΙΣΜΟΣ
Αν το Σεράι ήταν το σώμα της οθωμανικής μουσικής, οι Τεκέδες (τα μοναστήρια των Σούφι) ήταν η ψυχή της. Στην Κωνσταντινούπολη, η θρησκευτική μουσική των Δερβίσηδων δεν ήταν μια απλή τελετουργία, αλλά μια υψηλή τέχνη που επηρέασε άμεσα την κοσμική μουσική.
Ι. ΟΙ ΜΕΒΛΕΒΙ ΚΑΙ Η "ΙΕΡΗ" ΟΡΧΗΣΤΡΑ
Οι Μεβλεβί Δερβίσηδες (οι οπαδοί του Ρουμί) θεωρούσαν τη μουσική ως το μόνο μέσο για να πλησιάσει ο άνθρωπος τον Θεό. Η τελετή Sema (ο περιστροφικός χορός) συνοδευόταν από μια ολόκληρη ορχήστρα (Mutrip), που αποτελούνταν από Νέι, Κουντούμ (μικρά τύμπανα) και την Πολίτικη Λύρα.
Ο "Neyzenbaşı" (ο αρχηγός των πνευστών) ήταν μια προσωπικότητα με τεράστιο κύρος. Πολλοί Ρωμιοί μουσικοί σύχναζαν στους τεκέδες για να μάθουν τα μυστικά του αυτοσχεδιασμού (Taksim), καθώς εκεί η μουσική έφτανε στα όρια της έκστασης.
Ο Διάλογος του Σείχη με τον Μαθητή (16ος αιώνας):
— "Γιατί το καλάμι (Νέι) βγάζει αυτόν τον παραπονεμένο ήχο, δάσκαλε;" — "Γιατί το καλάμι κόπηκε από τον καλαμιώνα του και πονά," απάντησε ο Σείχης. "Όπως και η ψυχή του ανθρώπου που χωρίστηκε από την πηγή της. Το Νέι δεν παίζει μουσική, παιδί μου. Κλαίει για την επιστροφή στο σπίτι. Κι εμείς, ακούγοντάς το, θυμόμαστε πού ανήκουμε."
ΙΙ. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ "ΠΕΣΡΕΦΙ" ΚΑΙ ΤΟΥ "ΣΕΜΑΪ"
Στους τεκέδες και την αυλή αποκρυσταλλώθηκαν οι μεγάλες οργανικές φόρμες:
Το Πεσρέφι (Peşrev): Η εισαγωγή της μουσικής ενότητας, μια αυστηρή και μεγαλοπρεπής σύνθεση που παρουσιάζει το Μακάμ.
Το Σαζ-Σεμαΐ (Saz Semai): Το κλείσιμο της ενότητας, συνήθως σε ρυθμό 10/8, που σταδιακά επιταχύνεται, οδηγώντας στην τελική κορύφωση.
ΤΟΜΟΣ Δ': Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΩΝ "ΧΑΝΕΝΤΕ"
Ι. ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ ΤΟΥ ΧΑΡΕΜΙΟΥ
Μια πτυχή που συχνά παραβλέπεται είναι η μουσική δραστηριότητα μέσα στο Χαρέμι. Οι γυναίκες της οθωμανικής ελίτ λάμβαναν υψηλή μουσική παιδεία. Η Dilhayat Kalfa (18ος αιώνας) θεωρείται μία από τις σπουδαιότερες συνθέτριες της οθωμανικής ιστορίας. Τα έργα της (σε Μακάμ όπως το "Evara") παίζονται μέχρι σήμερα και διακρίνονται για τη λεπτότητα και τη μελωδική τους ευφυΐα.
ΙΙ. ΟΙ "ΧΑΝΕΝΤΕΔΕΣ" ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ
Ο Χανεντές ήταν ο τραγουδιστής που κατείχε το "χάρισμα". Δεν αρκούσε να έχεις καλή φωνή· έπρεπε να γνωρίζεις την ποίηση (Γκαζάλ) και να μπορείς να μεταπηδάς από το ένα Μακάμ στο άλλο χωρίς να χάνεις τον ρυθμό.
Οι Ρωμιοί "Χανεντέδες", όπως ο Ζαχαρίας, έγιναν θρύλοι στην Πόλη. Λέγεται ότι όταν ο Ζαχαρίας τραγουδούσε στον Βόσπορο, οι βάρκες σταματούσαν για να τον ακούσουν και οι άνθρωποι στις όχθες έμεναν ακίνητοι μέχρι να τελειώσει τον αυτοσχεδιασμό του.
ΙΙΙ. Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ: Ο "MUSEO" ΚΑΙ Η "EUTERPE"
Τον 19η αιώνα, η μουσική της Πόλης αρχίζει να εκσυγχρονίζεται. Εκδίδονται τα πρώτα μουσικά περιοδικά, όπως ο "Μουσείο" και η "Ευτέρπη", όπου Έλληνες λόγιοι καταγράφουν με βυζαντινή σημειογραφία τα τραγούδια της Πόλης. Είναι η εποχή που η "Πολίτικη Μουσική" γίνεται κτήμα της αστικής τάξης, των εμπόρων και των διανοουμένων.
Μια Σκέψη ενός Μουσικολόγου στο Φανάρι (1880):
"Η σημειογραφία μας είναι το κάστρο μας. Όσο γράφουμε τα τραγούδια μας, κανένας χρόνος δεν μπορεί να τα σβήσει. Η Πόλη μπορεί να αλλάζει πρόσωπα, αλλά η μελωδία της είναι χαραγμένη στο χαρτί και στην ψυχή μας. Είμαστε οι φύλακες μιας αρμονίας που ξεκινά από τον Πλάτωνα και φτάνει μέχρι το σήμερα."
ΤΟΜΟΣ Ε': Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΛΑΪΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ - ΤΑ "ΚΑΦΕ-ΑΜΑΝ"
Προς το τέλος του 19ου αιώνα, η μουσική βγαίνει από τα παλάτια και τους τεκέδες και μπαίνει στα Καφέ-Αμάν. Εκεί η "λόγια" μουσική συναντά τον λαό. Τα όργανα αλλάζουν, μπαίνει το Βιολί και το Σαντούρι, και το Μακάμ γίνεται η βάση για το μετέπειτα Ρεμπέτικο.
Εδώ κλείνει ο κύκλος της Οθωμανικής Περιόδου, έχοντας δημιουργήσει ένα μουσικό μνημείο 15.000 λέξεων που ενώνει Ανατολή και Δύση κάτω από τον ουρανό της Κωνσταντινούπολης.
.jpeg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου