1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΤΟ ΚΥΚΝΕΙΟ ΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΟΠΕΡΑΣ
Η όπερα «Δηιδάμεια» (Deidamia, HWV 42), σε μουσική του Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ (George Frideric Handel) και λιμπρέτο του Πάολο Αντόνιο Ρόλι (Paolo Antonio Rolli), κατέχει μια μοναδική, γλυκόπικρη θέση στην ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Lincoln's Inn Fields Theatre του Λονδίνου στις 10 Ιανουαρίου
1741, σηματοδοτώντας το τέλος μιας ολόκληρης εποχής.Ως η σαρακοστή δεύτερη και τελευταία όπερα του Χέντελ, η «Δηιδάμεια» κλείνει έναν κύκλο δεκαετιών κατά τον οποίο ο συνθέτης κυριάρχησε στα οπερατικά δρώμενα της βρετανικής πρωτεύουσας. Ωστόσο, η εποχή της σοβαρής ιταλικής όπερας (opera seria) είχε πλέον παρέλθει ανεπιστρεπτί. Το κοινό του Λονδίνου, κουρασμένο από τις τυποποιημένες συμβάσεις των μυθολογικών δραμάτων και επηρεασμένο από κοινωνικοπολιτικές μεταβολές αλλά και από την τεράστια επιτυχία των αγγλικών ορατορίων του ίδιου του Χέντελ, δεν αγκάλιασε το έργο. Μετά από μόλις τρεις παραστάσεις, η «Δηιδάμεια» κατέβηκε από τη σκηνή και ο Χέντελ εγκατέλειψε οριστικά το λυρικό θέατρο, στρέφοντας την ιδιοφυΐα του αποκλειστικά στη σύνθεση θρησκευτικών και επικών ορατορίων (όπως ο Μεσσίας).
2. Η ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΗ ΓΕΝΕΣΗ: Ο ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΣΤΗ ΣΚΥΡΟ
Το λιμπρέτο της όπερας βασίζεται σε έναν από τους πιο γοητευτικούς, αiνιγματικούς και διαχρονικούς μύθους του Τρωικού κύκλου: την απόκρυψη του νεαρού Αχιλλέα στην αυλή του βασιλιά Λυκομήδη στη Σκύρο.
2.1. Η Προφητεία και η Απόφαση της Θέτιδος
Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, η θεά Θέτιδα γνώριζε από τους χρησμούς ότι ο γιος της, ο Αχιλλέας, ήταν προορισμένος να κερδίσει μεν αθάνατη δόξα πολεμώντας στην Τροία, αλλά να βρει εκεί αναπόφευκτα τον θάνατο σε νεαρή ηλικία. Αποφασισμένη να σώσει το παιδί της από αυτή τη μοίρα, η Θέτιδα τον μεταμφίεσε σε κόρη και τον εμπιστεύτηκε στον βασιλιά της Σκύρου, τον Λυκομήδη. Ο Αχιλλέας έζησε στο παλάτι ανάμεσα στις βασιλικές πριγκίπισσες, φορώντας γυναικεία ενδύματα και υιοθετώντας το όνομα «Πύρρα» (λόγω των πυρρών, ξανθών μαλλιών του). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ανέπτυξε κρυφό ερωτικό δεσμό με την πριγκίπισσα Δηιδάμεια, από την οποία απέκτησε έναν γιο, τον Νεοπτόλεμο (Πύρρο).
2.2. Η Αποκάλυψη από τον Οδυσσέα
Οι Έλληνες, προετοιμάζοντας την εκστρατεία κατά της Τροίας, έλαβαν χρησμό από τον μάντη Κάλχα ότι η πόλη δεν μπορούσε σε καμία περίπτωση να κυριευθεί χωρίς τη συμμετοχή του Αχιλλέα. Ο Οδυσσέας, συνοδευόμενος από τον Διομήδη (ή τον Φοίνικα ανάλογα με τις παραλλαγές), ανέλαβε την αποστολή να εντοπίσει τον νεαρό ήρωα.
Φτάνοντας στη Σκύρο μεταμφιεσμένος σε πλανόδιο έμπορο, ο Οδυσσέας παρουσίασε στις κόρες του Λυκομήδη διάφορα δώρα: εκλεκτά υφάσματα, κοσμήματα, αλλά και περίτεχνα όπλα (ασπίδα και ξίφος). Ενώ οι κοπέλες έσπευσαν να θαυμάσουν τα κοσμήματα, ο Αχιλλέας πρόδωσε τη φύση του όταν ακούστηκε ένας πολεμικός αλαλαγμός και ο ήχος σάλπιγγας που είχε οργανώσει τεχνητά ο Οδυσσέας: αντί να τραπεί σε φυγή, άρπαξε αμέσως τα όπλα και πήρε πολεμική στάση. Η ταυτότητά του αποκαλύφθηκε και αναγκάστηκε να ακολουθήσει τους Έλληνες στην Τροία.
3. ΟΛΕΣ ΟΙ ΑΡΧΑΙΕΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ
Ο μύθος του Αχιλλέα στη Σκύρο δεν μαρτυρείται στα ομηρικά έπη (στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας φθάνει απευθείας από τη Φθία στην Τροία), αλλά αποτελεί βασικό στοιχείο των χαμένων επικών κύκλων και της μεταγενέστερης ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας.
3.1. Τα Χαμένα Έπη του Τρωικού Κύκλου
Κύπρια Έπη (Epic Cycle): Το χαμένο αυτό επικό ποίημα της αρχαϊκής περιόδου περιλάμβανε τις λεπτομέρειες της συγκέντρωσης των Αχαιών στην Αυλίδα και πιθανότατα κατέγραφε την αποστολή εύρεσης του Αχιλλέα στη Σκύρο.
3.2. Κλασική και Ελληνιστική Γραμματεία
Σοφοκλής: Ο μεγάλος τραγικός ποιητής έγραψε σατυρικό δράμα ή τραγωδία με τίτλο «Σκύριοι» (ή Σκυρίαι), όπου παρουσίαζε τη δράση στη Σκύρο, εκ του οποίου σώζονται ελάχιστα αποσπάσματα.
Ευριπίδης: Αξιοποίησε μυθολογικά στοιχεία γύρω από τον οίκο του Λυκομήδη, αν και δεν διασώθηκε ολοκληρωμένο έργο αποκλειστικά για το επεισόδιο αυτό.
Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου (Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, Γ΄ 13, 8): Παρέχει την κλασική, συνοπτική πεζογραφική καταγραφή του μύθου: τη φυγάδευση του Αχιλλέα από τη Θέτιδα, τη μεταμφίεσή του σε κόρη, τον έρωτα με τη Δηιδάμεια και το τέχνασμα του Οδυσσέα με το τύμπανο και τα όπλα.
3.3. Λατινική Γραμματεία και Ύστερη Αρχαιότητα
Στάτιος (Publius Papinius Statius), Αχιλληίδα (Achilleis): Η σημαντικότερη και πληρέστερη λογοτεχνική πηγή που μας άφησε η αρχαιότητα. Στο Α' βιβλίο του ημιτελούς αυτού εππους, ο Στάτιος περιγράφει εκτενώς την παραμονή του Αχιλλέα στο παλάτι του Λυκομήδη, την ψυχολογική του κατάσταση, τη σχέση του με τη Δηιδάμεια και την άφιξη του Οδυσσέα.
Οβίδιος (Μεταμορφώσεις, ΙΓ΄ 162-170): Αναφέρεται ακροθιγώς στο τέχνασμα του Οδυσσέα και την αποκάλυψη του ήρωα.
Υγίνος (Fabulae, 96): Καταγράφει συνοπτικά τους μύθους γύρω από τον Λυκομήδη και την αποκάλυψη του Αχιλλέα.
4. ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΛΟΚΗ ΤΗΣ ΟΠΕΡΑΣ ΤΟΥ ΧΕΝΤΕΛ
Το λιμπρέτο του Πάολο Αντόνιο Ρόλι μετατρέπει τον αρχαίο μύθο σε ένα σύνθετο δράμα χαρακτήρων, όπου η τραγικότητα συνυπάρχει με την υψηλή σάτιρα και την ειρωνεία.
4.1. Πρόσωπα του Έργου (Κάστ Πρεμιέρας 1741)
Δηιδάμεια (Σοπράνο – Ελίζαμπεθ Ντυπάρκ): Κόρη του Λυκομήδη, ευαίσθητη, ερωτευμένη και παγιδευμένη στις πολιτικές εξελίξεις.
Αχιλλέας / «Πύρρα» (Σοπράνο – Μις Έντουαρτς): Ο νεαρός ήρωας, χωμένος στα γυναικεία φορέματα,λανθάνουσα εφηβική ορμή και δίψα για δόξα.
Οδυσσέας / «Αντίλοχος» (Κόντρα-τενόρος/Καστράτο – Τζιοβάνι Μπαττίστα Αντρεόνι): Ο ψυχρός, πανούργος διπλωμάτης που κινεί τα νήματα.
Λυκομήδης (Μπάσος – Χένρι Τίο): Ο βασιλιάς της Σκύρου.
Νερέα (Σοπράνο – Μαρία Μόντσα): Η έμπιστη φίλη της Δηιδάμειας.
Φοίνικας (Μπάσος – Γουίλιαμ Σάβατζ): Ο πρεσβευτής που συνοδεύει τον Οδυσσέα.
4.2. Ανάλυση της Πλοκής ανά Πράξη
Πράξη Α': Οι Έλληνες συνειδητοποιούν ότι η Τροία δεν πέφτει χωρίς τον Αχιλλέα. Ο Οδυσσέας καταφθάνει στη Σκύρο ως «Αντίλοχος». Στο παλάτι, ο Αχιλλέας ζει ως «Πύρρα» και διατηρεί κρυφό δεσμό με τη Δηιδάμεια. Η Δηιδάμεια ζει με τον τρόμο ότι η παρουσία των ξένων θα προδώσει το μυστικό τους.
Πράξη Β': Ο Οδυσσέας παρακολουθεί στενά την «Πύρρα» και διαπιστώνει ότι η συμπεριφορά της είναι ανδροπρεπής, καθώς επιδεικνύει πάθος για τα όπλα και το κυνήγι. Ο Οδυσσέας υποψιάζεται την αλήθεια. Παράλληλα, ο Φοίνικας ερωτοτροπεί με τη Νερέα. Ο Αχιλλέας αρχίζει να αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην ερωτική ασφάλεια της Σκύρου και την ακαταμάχητη προοπτική της στρατιωτικής δόξας.
Πράξη Γ': Ο Οδυσσέας στήνει την παγίδα προσφέροντας δώρα στις βασιλικές κόρες: κοσμήματα και μια λαμπερή πολεμική πανοπλία με ξίφος. Ο Αχιλλέας αποκαλύπτεται αρπάζοντας τα όπλα. Παρά τα δάκρυα και την απόγνωση της Δηιδάμειας, ο ήρωας αποφασίζει να σαλπάρει για τον πόλεμο. Το έργο ολοκληρώνεται με την επίσημη αναγνώριση του γάμου τους και την αναχώρηση του ήρωα.
5. ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ
Η «Δηιδάμεια» ξεχωρίζει μουσικά για τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
Tragicommedia (Τραγωδία και Κωμωδία): Ο Χέντελ καταργεί τα στεγανά της σοβαρής όπερας. Ενώ η Δηιδάμεια εκφράζεται με βαθιές, σπαρακτικές άριες da capo (Nasconde l'usignolo, M'ai resa infelice), οι άνδρες πρωταγωνιστές (ιδίως ο Οδυσσέας) κινούνται σε έναν τόνο κυνικού πολιτικού ρεαλισμού.
Ψυχολογικός Ρεαλισμός: Ο Αχιλλέας δεν παρουσιάζεται ως θεόπλαστος τιτάνας, αλλά ως ένας ασταθής, νεαρός έφηβος που ελκύεται από τη ματαιοδοξία του πολέμου.
Ορχηστρική Οικονομία: Η συνοδεία της ορχήστρας γίνεται συχνά λιτή (unisono βιολιά και basso continuo), εντείνοντας το αίσθημα της εσωτερικής απομόνωσης και της ψυχολογικής γύμνιας της ηρωίδας.
6. ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΝΑΒΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Μετά την εξαφάνισή της από τα λυρικά θέατρα για περισσότερους από δύο αιώνες, η όπερα αναβίωσε τον 20ό αιώνα χάρη στο κίνημα της παλαιάς μουσικής.
Ηχογράφηση Alan Curtis (2003): Με το σύνολο Il Complesso Barocco και τη Simone Kermes στον επώνυμο ρόλο (Virgin Classics), αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη δισκογραφική αποκατάσταση του έργου.
Παραγωγή Διεθνούς Φεστιβάλ Χαίντελ Γκέττινγκεν: Υπό τη μουσική διεύθυνση και σκηνοθεσία του Γιώργου Πέτρου, το έργο απέκτησε νέα πνοή, αναδεικνύοντας τη θεατρική του φρεσκάδα και τη διαχρονική του αξία στο σύγχρονο λυρικό θέατρο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου